Ji Pêşgotinên Pirtûkên Wî

Ji pirtûka Cîgerxwîn ya bi navê Folklora Kurdî

FOLKLORA KURDÎ

-Kurmancî-

Bê gomane ko dewlemendî û mezinahîya zimana bi folklor û rewş û pergala tore, rist û nivîsarên wa ye.

Çi zimanê ko folklor û tore têde fireh û mezin bûne, ew ziman, zar, şîwe ji zimanên mezin têne jimartin. Her wekû pêşveçûna dezgeh û jîna civakî jî, yek ji van tiştan e, ko ziman pêşve dibin û fireh dikin. Lê ji ber ko, em, niha di dabaşa folklor da ne, dixwazin vê dabaşê bidin xuyakirin.

Di vê meydanê de zimanê kurdî - zarê kurmancî- gelek dewlemend û mazin û payedare. Ji her nifşî helbeste, lawik, heyran, istiran, serpêhati, çîrok û lîztik dagirtîye. Kurd ji bîçûkayî de, zarokên xwe hînî van tiştan dikin. Hê di pêçekê de, dê, ji wan re dilorênî û dîrok, istiran û çîrokan dibêjî. Di bere dinawirênî ji lewra çawa çavê xwe vedikin û zimanê xwe digerînin, dest bi rist û hûnan û istiranan dikin û bi her tiştî dilîzin û di şevbiwêrkên xwe de hînî van tiştan dibin. Ji lewra dibênin, ko zarokên Kurd xudriste, hozan û hişyarin, dengbêj û çîrokvanin.

Lî pir cihê axîne, ko heta Sedê Bîsta jî, tiştekî hêja di vê meydanê de nehatîye çêkirin, nehatîye nivîsandin û belavkirin. Belkî jî, nehatîye bîra kesî, ko berê xwe bidin vî karî û karekî bi rûmet ji welat û gelê xwe re bikî.

Tenê di vî Sedê Bîtsem de çend nivişt bi zarê kurmancî li Ermenîstana Soviyatî hatine belavkirin. Çawa, kol i nav kurdî İraqê zarê soranî jî destek neviştên hêja hatine çapkirin.

Tenê kurd, pirên kurd nikarin ji van niviştan kareke hêja bikin, herwekû nikarin bi tevayî rewş û pergala zimanê xwe û folklorên xwe nasbikin. Ji ber ko, kurd, hemî ne bi şîwakî tevayî dixwênin û dinivîsin.

Ji lewra, di îro de, gereke bi herdû şîwan hemû nifşên xwendewarî bête çêkirin û gotin û nivîsandin û belavkirin heta, ko rojekê karibin herdû şîwan bikin yek û bighênin hev.

Her çiqas şîweyê sorî bi pêşve herî jî, lê nikarî daxwaza xwendewarên kurd bi pirîtî bicîbênî. Ji ber ko, ne weke şîwê kurmancî dewlemend û firehe, çawa ko di hindameke pir biçûk de hatiye givaştin, ko ji sedî bîst kes nikarî jê hîn bibî û daxwazê nadî naskirin.

Belam şîweyê kurmancî, tevlî koz êde dewlemende û her nifşên tore, helbeste, lawik, heyran, serpêhatî, istiran, çîrok û lîztikan di nav xwe de digrî û ewqas daxwazâ jî didî zanîn û naskirin û nazik û kêm tevger û kêm tîpe.

Xwendewarên delal, çandan, ko ev niviştên me ne di rêza niviştên xelkê de ne jî, lê gelek bawerim ko winê di van nivişt û nivîsaran de gelek tiştên hêja û şayanê şabaş û aferîn bibênin û bixwênin. Herwekû pir hêvîdarim, ko winê piştî me ra hêj xweştir û çêtir binivîsin û bêtir pêşve bibin. Ji ber ko, pir hêvî heye, ko çax û demên we ji ên me xweştir û çêtir bin.

Di îro de, çi tiştên ko em bixwazin çêkin, nikarin tekûz û pêkhatî bênin meydanê. Ji ber ko, welatê me di îro de bi çende xêzan di nav çende dewletan de hatîye perçekirin û hemû ji, nahelîn heta em bi zimanê xwe tiştkî bibêjin û ji hawîr zor û setem weke hîm û latan bi ser pişta me de hatine berdan û nikarin bi hêsanî xwe ji bin giranîya wan derxin û ji zindanê wî de jî pere bi dest me nakevin û heta dewlemend û miletperwerên me jî, ne tenê çikusin, pera nadin, belkî şerê me bi hovîtî dikin.

Ca eger hin çewtî, kêmasî jî we dîtin, rast bikin û derbasbin, li me negrin. Bê goman rojek heye, ko win van kevnenivişta bixwênin û rast bikin, bi pêşve bibin û kareke mezin ji wan bikin. Emê ji were kok bingehê wan deyinin û win bi serve avabikin yan jî çêtir bikin û wan kevneniviştan di refikan de bihêlin! Bere başên wan ji werebin û kêmasî û çewtî, guneh û sûc ê me bin. Ji berê de dibêjin: "Rûnê genî li ser nanê xwedî."

Di vê niviştê de, winê helbeste, dîlok, heyran, lawik, istiran, serpêhatî, çîrok û lîztikan jî geleka bibênin, herwekû "Bêlote", "Berdestarî", "Berdolabî", pêşiyan jî bibênin û dixwazim hina ji wan vewejêrim, ji hev bidim jendin û bîr û awira xwe jî li ser wan bidim xuyakirin û hina jî li hêvîya we bihelim.

1965/11/27

CÎGERXWÎN

X. LEZGİN (Haluk Ozturk)

"FOLKLORA KURDÎ" berhema mamosta Cîgerxwîn ya 18'an e, ku heta nîha tê çapkirin. Bilî van hîjde kîtêban, qasî bîst -bîstûpênc berhemên wî yên neçapkirî hene, Di nav kêm miletan da edîb û nivîskarên mîna Cîgerxwîn afrandkar hene. Wî piştî xebateke 50 - 60 salan, xezîneyeke mezin pêşkêşî lîteratura Kurdî kir.

Cîgerxwîn navekî mezin e. Bêşik navê seydayê mezin, wê bi herfên zêrîn derbasî dîroka edebîyata Kurdî bibe. Û bêşik mezinahîya welatparêz û şairê mezin, ne tenê ew e ku, wî bi hejmareke gelekî bilind pirtûk, niviştên hêja pêşkêşî çand, ziman û edeba Kurdî kirîye, lê herweha ew mîlîtanekî şerê azadîya gelê Kurd bû ku, ji 50 salî zêdetir, bêwestan li meydana têkoşînê xwîya kir. Heta roja dawîyê jî, bawerî hêvî û xebata xwe jî dest berneda.

Çîroka jîyana Cîgerxwîn, têkoşîn û xebata wî ya dûrûdîrêj neynîka dîroka gelê Kurd ya sedsala 20'an e. Di bendeke pêşgotinekî da, derbarî vî însanê mezin da nivîsandin, û bi her alî va danasîna wî ne mumkun e. Lê bi kurtebirî be jî, di pêşgotina vê xebata wî ya hêja da, em carekî dîsa li çîroka jîyana wî binhêrin û wî bi hurmet bi bîr bînin.

Navê CÎGERXWÎN yê rastîn Şêxmûs e. Lawê Hesen û Eyşanê, di sala 1903 da, li gundê Hesarê nêzîkî Mêrdînê, li Kurdistan Tirkîyê hatîye dinê. Malbata Şêxmûs, berî şerê cîhanê yekemîn, ji ber tengasîyên aborî mala xwe jî Hesarê bardikin dibine Amûdê. Li wir, Şêxmûs hîn 9-10 salî bûye dê û bavê xwe winda dîke. Piştî mirina dê û bavê xwe, ew li ba xwîşka xwe Asîyayê sitar dibe, dest bi rêncberîyê, şivantî û gavantîyê dike. Di navbera salên 1918 û 1920'an da, di rîya hesin da dixebite. Di 18 salîya xwe da dest bi xwandina dînî dike. Di sala 1928'an da îcaza melatîyê distîne û dibe pêşnimêj.

Wextê Şêxmûs feqeh bû, li Kurdistanê gelekî gerîya, jîyana gelê Kurd, erf - edetên kurdî, pirsgirêkên civatê baş nas kir. Bi serhildana sala 1925'a ya Şêx Seîd Efendî ra, gîyanê nîştimanperwerîyê li ba Şêxmûs peyda dibe. Jî wê salê şûnda Şêxmûs Hesen dest bi xebata xwenasîya netewî, propaganda şerê azadîya Kurdistanê dike. Sedemên paşdamîyana gelê xwe, zilm û zordestîya dewletên dagirker, kedxwarî û sîtema axa û şêxên Kurdistanê dibîne û li dijî wan şer dike. Cubeyê melatîyê datîne alîyekî, dîsa dest bi rêncberîyê dike û pêra jî helbestan dinivîse. Êdî ew şervanekî azadîyê ye. Ji bo hişîyarkirina gel, geşkirina agirê azadîyê, helbestên wî, li seranserî Kurdistanê dibin defa hawarê. Ew bi rîya feqeh û malayên welatparêz xwe digihînin her derê Kurdistanê; dibin marş, dibin stran û li ser lêvên dengbêj û hozanan, keç û xortan digerin.

Cîgerxwîn, helbestvanekî têkoşer, ronahîdar û înternasyonalîst e. Helbestên wî, bi peyamên şoreşger û sosyalîst dagirtîne. Gelê Kurd ê bîndest, berî hertîştekî gereke hîşîyar bibe, dost û dijminên xwe baş nasbike; wek milet, bi xwe, bi çand, ziman û dîkora xwe serbilind be, xwe kêmtir nebîne, welatê xwe baş nasbike. Ji bo rizgarîya netewî û civakî, pêwîst e karker û gundîyên Kurdistanê xwe rêz bikin, qedera xwe û welatê xwe bigrin destê xwe. Pêwîst e jina Kurd bixwîne, zane be, di şerê azadîyê da cîhê xwe bigre. Hingê gelê Kurd dikare ji jîyana sedsalên navîn, ji paşverûtîya feodalî xwe xilas bike, dijminên ku welat di nav xwe da parvekirine, derxe derva.

Şair û mamostayê mezin, di praktîka jîyanê da, 50 salan ji bo bi cîh anîna van ramanan xebitî. Heta roja dawîyê jî 22.10.1984'an da ku çavê xwe li jîyanê girt, ew endamê rêxistineke sîyasî bû... Mîlîtanekî 80 salî bû.

Aha "FOLKLORA KURDİ" niha di destê me da, şahidîke din e ku Cîgerxwîn ne tenê bi gotinê, bi kirinê jî rê nîşan daye. Wî di vê pirtûkê da gelek nimûneyên folklora kurdî berhev kirîye, ew jî windabûnê xilas kirine. Cîgerxwîn nemir e. Gelê Kurd wê vî lawê xwe yê payebilind, di çand, ziman û dîroka xwe da hertim bi bîr bîne.

Ji pirtûka bi navê Dîwana Yekan-Sewra Azadî

JÎYANA CÎGERXWÎN Û EFRANDINÊN WÎ
Ferhad Can

Hozanê bi nav û deng Cîgerxwîn di 22'yê Çirîya Pêşîn, sala 1984 ji nav me barkir û çû heqîya xwe; emrê wî gîha bû 81 salî.

Lê belê, ji bo hozanekî mirin ne ev e. Eger ew tê xwendin, eger şiêrên wî li ser zmanê xelkê ne û li çaralî digerin û dilgeşî, hêz û hêvî didin mirovan, xuya ye ew ne mirî ye. Cîgerxwîn îro jî hozanekî jînî ye. Wî bi dû xwe gelek efrandin hiştin. Hîn ku xweş bû çardeh efrandinên wî çap bû bûn û heftên wan dîwan bûn. Piştî mirina wî jî her sal efrandinê wî yên nuh çap dibin.

Dem 22-23 salî bûm min navê Cîgerxwîn bihîsti bû. Hevalekî min şiêrekî wî xwendi bû û çend xet di bîra min da mabûn. Lê ewqas. Li wê demê jî, wek îro, şiêrên Cîgerxwîn li welat bi dest nediketin (Wek yên Nazim Hîkmet. Piştra bend û qeydên li pêş şiêrên Nazim rabûn, lê yên Cîğerxwîn berdewam e). Lê wî çaxî, gava rîya min bi gundekî Qereqoçanê ket û li wir, tiştê ku rastî hatim heyîrîm. Zarokên gund ku diçûn dibistanê ji Cîgerxwîn gelek şiêr jiber kiri bûn. Wan ew şiêr ne ji miellîmê gund, lê ji melayê gund hîn bû bûn. Li welatê me gelek melayên usa welatparêz û hişyar hene. Ew çanda gelê me ji neslekî derbazî neslê din dikin û bi vî awayî kar û xebateke giranbuha pêk tînin.

Şiêrên Cîgerxwîn îro jî li welatê wî di nav gelê wî da qedexe ne. Nizam li dinyayê, li welatên dinê jî îro tiştên usa hene yan na?.

Di sazûmanên zordest da mal û kitêbên hin hozanan tên şewitandin (wek Nerûrda), li hin deran wan davêjine zîndanan (wek gelek hozanên li welatê me), li hin deran têne kuştin (wek Lorca), hin ji welatê xwe dûr dikevin, li xerîbîyê dimirin û şiêrên wan li welatê wan qedexe ye (Wek Nazim û Cîgerxwîn). Hin jî merivê sazûmanê ne û şiêrên wan li kaqizên herî xweşik tên çapkirin, di radyo û têlewîzyonên dewletê da tên xwendin, dikevin kitêbên dibistanan. Lê çi bê kirin jî merivên han tucar nikarin bibin hozanên rastî. Nav û dengê wan nayê bihîstin, bê bihîstin jî zû ji bîr dibe. Hozanên rastî yê din in. Şiêrên rastî ji sînoran, ji têlên sincikin, ji zevîyên mayînan derbaz dibin û heya gundê li çîyayê Qereqoçanê diçin, dikevin defterê zarokên gundîyên feqîr û di bîra wanê teze da cî digrin.

Cîgerxwîn di sala 1903 da li hêla Mêrdînê di gundê Hesarê da li malbateke feqîr hate dinê. Navê wî danîn Şêxmûs. Wî dê û bavê xwe hîn di zarotîyê da winda kir. Li cem merivên xwe, xasima bi alîkarîya kekê xwe mezin bû. Hîn di zarotîya xwe da li cem gundîyên dewlemend, li cem axayan xebitî, xizmekarî kir. Hîn di zarotîyê da kete şerê jîyanê û nîrê zordestî û zêrandinê li ser xebatkaran naskir. Tiştên ku di wê demê da dît û hîn bû, piştra li ser raman û şiêrên wî tesîreke mezin kirin.

Ji ber bûyer û tevhevîyên Şerê Mezinî Pêşîn wî û kekê xwe jî barkirin û berjêr çûn, li bin xetê, li Amûdê cîwar bûn. Piştî şer li mintiqê gor mafên dewletên împeryalî sînorên nu hatin danîn û Amûd di nav sînorên Sûrîyê da ma. Cîgerxwîn êdî nekarî cardin vegere welatê xwe yê berê.

Wê demê dibistan li kêm cîyan hebûn. Şêxmûs jî wek gele hemdemên xwe rûyê dibistanê nedît. Di 18'î da li cem meleyan dest bi xwendina dînî kir. Bo pêşvebirana xwendina xwe li gelek cîyan gerî, welatê xwe Kurdistan, derd û êşên gelê Kurd û zargotina wî ya dewlemen naskir. Di dema xwendina medresê da, her usa jî derheqa çand û edeba Kurdî da gelek tişt hîn bû, nivîskarên me yên klasîk naskir. Li ser wî, xasima Ehmedê Xanî û Mela Ehmedê Cizîrî tesîreke mezin kirin. Di wan salan da dest bi nivîsandina şiêr kir.

Li gundekî Sûrîyê bû mele û bi hişyarî û welatparêzîya xwe, bi bîr û bawerîyên pêşverû di demeke kurt da xwe nîşan da. Dijî zêrandina şêx û axan derket û piştgirîya gundîyên feqîr kir. Bi camêrî dijî wan kesan derket ku di bin perda dîn da xelk dixapandin, ji bindestan dixwestin ku dijî zulm û zêrandinê bêdeng bimînin, stûyê xwe xwar bikin. Dijî bîr û bawerîyên kevn û pûç derket. Bona vê yekê, pir neçû, ew kesên zordest û kevneperest jê aciz bûn û gotin ew kafir e.

Di sala 1925 da, piştî têkçûna serhildana Şêx Saîd gelek bîrewer û welatparêzên Kurd derbazî Sûrîyê bûn. Ewana di sala 1927 da bi navê Xoybûn komeleyek ava kirin. Şêxmûs jî tevî vê komelê bû û di kovara Hawar da bi navê Cîgerxwîn şiêr nivîsandin. Ev şiêr dijî zulm û zêrandinê bûn û bi kela welatparêzî tijî bûn. Bona vê yekê, di demeke kurt da nav û dengê Cîgerxwîn hat bihîstin.

Şerê Dinyayê ya Duduyan û bûyerên piştî wê ku li heremê cî girtin, tesîreke mezin li ser Cîgerxwîn kir. Giha bîr û bawerîyên sosyalîstîyê û di şîêrên wî da welatparêzî û înternasyonalî bi hevdu ra kelîyan.

Di sala 1950 da li Kurdistana Sûrîyê Partî Demokratî Kurd ava bû. Cîgerxwîn jî kete vê partîyê û heya mirinê jî endamê wê bû.

Di sala 1961 da şorişa Kurdistana Iraqê dest pê kir. Cîgerxwîn bi şiêrên xwe piştgirîya şoreşê kir. Bi wê nema, derbazî Kurdistana Iraqê bû û ji bo elimandina kadroyên partîyê kar û xebat kir. Dema ku şer sekinî bû, di Akademîya Kurdî ya Bexdayê da li ser zman û edeba Kurdî ders dane xortan.

Şiêrên Cîgerxwîn di demeke kurt da ji sînoran derbas bû bûn, li çaralî welat giha bûn destê gel û li ser zmanan bûn. Him bona vê yekê, him jî bona kar û xebata wî ya rêxistinê, gelek bala dijminan dikişand û gava li Sûrîye êrîşên hukumetê dijî Kurdan xurt dibûn, Cîgerxwîn jî para xwe jê distend. Ew gele caran hat girtin, eza û cefa dît, hin caran revî û di gundan da xwe veşart. Carê jî derbazî Bêrûtê bû û xwe ji girtinê xilas kir.

Cîgerxwîn piştî sala 1970 demeke piçek rehet, demeke bê girtin û bê eza derbaz kir. Lê di vê demê da jî dîsa, bo nivîsandin û weşandina efrandinên xwe li Sûrîyê rewşeke baş tune bû. Bona vê yekê di sala 1979 da derbazî Swêdê bû. Piştra jina xwe û zarokên xwe jî anîn û li bajarê Stokholmê cîwar bû.

Cîgerxwîn kar û xebata xwe li der welat jî ajot. Wî ji destpêka xortanîyê vir da tim bi hêvîya rizgarîya gel û welatê xwe jîya bû, bi vê bîr û bawerîyê şer kirî bû, gelek eza û cefa, gelek belengazî kişandi bû. Emrê wî giha bû 80, lê hîn roja rizgarîyê xuya nedikir. Vê yeke dilê wî hêvî û kîle dilê xwe tucar winda nekir û kar û xebata xwe ajot.

Cîgerxwîn bi devkî û bi qelem, heya mirinê di nav şer da bû. Ev merivê bi bejn û bal, porspî, rûken û jîndar di nav Kurdan da gelek bi rûmet bû. Mala wî tim bi mêvanan, bi nas û dostan tijî bû. Ew li hemû civînên sîyasî û çandî hazir bû, ku bi alîyê hêzên welatparêz dihatin çêkirin. Gele caran çû Parîsê û Elmanîya Federal, tevî şevên Newrozê bû û axaft, ku bi destê KOMKAR'e hatibûn çêkirin. Bi daxwaza Qanatê Kurdo çû Lenîngradê û nas û dost dîtin.

Cîgerxwîn di 22'yê Çirîya Pêşîn da li Stokholmê, ji ber nexweşîya dil emrê xwe temam kir û çû heqîya xwe. Çawa xeber hat bihîstin ji çaralîyê Ewrûpê xebatkar û bîrewerên Kurd hatin li Stokholmê civîyan. Malbat û hevrêyên wî di saloneke mazin da sê rojan rûniştin û xelk hate sersaxîya wan. Ew sê roj bûn civînek ku jîyan û têkoşîna Cîgerxwîn hate ser zman û şiêrên wî hatin xwendin.

Cendegê wî di 2'ye Çirîya Paşîn da bi teyarê ji Sûrîyê ra hate rêkirin. Dema şandinê gelek însan civîya bû.

Mirina Cîgerxwîn di nav Kurdên Sûrîyê da dengeke mezin derxist, ji ber ku wî piranîya emrê xwe di nav wan da derbaz kiri bû. Dema cendegê wî Şamê çû Qamîşloyê li ser rê xelk bi hezaran kom bû. Li Kurdistanê jî bû mahşer. Rîya navbera Hesîçe û Qamîşloyê serbiser tijî bû. Kurd ji bona hurmeta hozanê xwe yê eziz ji hawirdor Cizîrê, ji Çîyayê Kurd, ji Heleb û Şamê ref bi ref hatibûn. Di nav nas û dost û hezkirên wî da gelek Ereb, Ermen û Suryan ji hebûn ku ew jî hati bûn. Di 5'ê Çileyê Paşîn da wexta cendegê wî binax kirin, dor 100.000 kesî li wê hazir bû. Ew li Qamîşloyê, di baxçeyê mala wî ya piçûk da dan erdê. Ev mal di darê dinyayê da milkê wî yê heyî bû û bi alîkarîya nas û dostên wî hatibû çêkirin.

Jîyana wî ya dirêj bi şer û şiêr hatibû hunandin. Şerê wî dijî xiraban, neheqan û zordestan bû. Wî bo rojên delal, bo rizgarî û aşitîyê şer kir. Di şiêreka xwe da usa dibêje:

Ez xweş mirov im
Ne hirç û hov im
Lê çibkim dijmin
Bê şer naçî der

Cîgerxwîn li medresê xwend, lê ew, bi rastî, xwendekarê dibistana jîyanê bû. Bona vê yekê tucar bîr û bawerîyên kevn û pûç hînî xelkê nekir. Wî rastî dît û bi camêrî ew anî ser zman. Ew bû mamosteyê gelê xwe. Tiştê ku rast dît û rast zanî heya roja mirinê got, kar û xebata xwe bi sebir û bê westan ajot, da ku xelkê hişyar bike, bikişîne nav refên tevgera azadîyê. Di heyştê salê xwe da jî wek xortekî jîr û jêhatî bû. Meriv li himber xurtîya bîra wî şaş û metel dima.
Cîgerxwîn baş fêmkiribû ku, wexta wan sazîyên kedxwar û pêwendîyên feodalî derbaz bûye û ew êdî li ber pêşveçûna gelê Kurd bûne astengên mezin. Bona vê yekê, Cîgerxwîn, bo hişyarkirina gel dijî kedxwarên wek şêx û axa şerekî bê westan ajot. Ew kesên han him gundîyên Kurd dizêrînin, tip û tazî dikin, zordestî û neheqîya dinê li wan dikin, him jî xwe wek parçeyek ji wan nîşan didin û cilê dostanîyê li xwe dikin. Cîgerxwîn di şiêrekî xwe da bo wan usa dibêje:

Hey teres ferqî çiye,
Ha neyar xwar ha te xwar

Cîgerxwîn tim dijî zordestîya li ser jinan, dijî bend û qeydên li ber pêşveçûna wan derket. Wî nîşan da ku ew zordestî û bend û qeyd çawa pêşveçûna civakî û şerê azadîyê sist dikin di civata Kurd da. Wî gazî jinan kir ku tevî karên civakî û sîyasî bin û her usa jî, di derheqa vê yekê de mêr jî hişyar kirin. Di dîwana xwe ya pênca, Zend Avista da, di derheqa van adet û usûlên kevneparêz da usa dibêje:

Qirêja hezar sal û kevneperest
Di îro ji bo me meke mal û rist

Di şiêrên Cgerxwîn di welatparêzî bejn dide. Ew bi kîn û hêrs tijî ye dijî hêzên zordest ku gelê Kurd bindest kirine, dizêrînin, zulma dinê lê dikin û heya pir caran qirdikin. Lê ew, hukmên zordest û gelan, sinifên karbidest û xebatkaran tevî hev nake, di vî warî da hişyar e. Cîgerxwîn di warê netewî û navnetewî da dost û dijmin gelek baş ji hev cuda dikir. Wî bi çarçuwekî gelek fireh li dinê dinhêrî. Wî dengê xwe ji bo hemû gelan bilind kir ku dijî faşîyê û împeryalîyê şer dikirin. Ew piştgirê reşikan bû ku li Amêkîra Bakûr dijî nijadparêzî şer dikirin, ew piştgirê gelê Wîetnamê yê mêrxwas bû. Ji bo têkoşîna van gelan bi dîlgermî nivîsand û pesna wan da. Di şiêren wî da welatparîzîyeke kûr û înternasyonalîyeke fireh bi hevra kelîya.

Di warê sîyaset û hunermendî da jî usa bû. Cîgerxwîn bi jîyan û xebata xwe, karê sîyasetê û ya çandî bi hevra ajot û bi vî awayî derseke gelek mezin da wan kesan ku, dixwazin van herduyan ji hev veqetînin û sûrên Çînê daynin navbera wan.

Ma ev herdu ji hev dibin? Eger çand tesîra xwe li ser jîyana mirovan di warê ramanî da dike, bi vî awayî li ser jîyana rojane jî dike. Ew çawa ji sîyasetê bê cudakirin? Ew gotina ku "sîyaset û çand ji hev cuda ye", ew gotineke pûç e. Ew hunermendê ku dibêje tu pêwendîyê min bi sîyasetê tune û xwe dike keleya ku ji diranê fîlê çê bûye, ew jî xwe û xelkê dixapîne. Ew bi xwe jî xizmeta bîr û bawerîyekê û bi vî şiklî, xizmeta sîyasetekê dike. Sîyaset û huner wek goşt û hestî ye.

Şiêr û hemû efrandinên Cîgerxwîn bi welatparêzî û bi şoreşgerî tijî ne bû bi wan xemilîne. Bi vî awayî Cîgerxwîn tevî karê şoreşgerî bûye. Lê ew bi vî nemaye, raste rast di karê rêxistinî da jî cî girtîye û heya dawîya emrê xwe dev jê bernedaye. Di van salên dawî da adetek derketi bû, hin kesan karê çandî mane dikirin û xwe ji sîyasetê dûr dixistin; lê Cîgerxwîn tucar guh neda gotinên han. Wî usa bersîva wan da:

Bibe partî û hem bibe partîzan
Eger serbilindî dixwazî, bizan

Heya îro heyşt dîwanên Cîgerxwîn çap bûn. Hîn jî dîwaneke çapnebûyî maye. Cîgerxwîn tevî şiêran çîrok jî nivîsandin û li ser zman, dîrok û zargotina Kurdî efrandinên wî hene. Hin efrandinên derheqa dîroka Kurd, ji zmanên dinê wergerande zmanê Kurdî. Efrandinên ku heya nuha çap bûne 17 heb in. Qasî 20 efrandinên xwe hîn çap nebûne û di nav van da bîranînên wî jî hene.

Cîgerxwîn hozan û nivîskarekî şoreşger bû ku gelek rûçikên granbuha pêra civîya bûn. Wî wek tovekî xas di axeke bejî da bejn da, gelek bahoz û lehî derbazkirin û berhemên xwe dan. Ew jîyana bi êş û zehmet, zordestîyên ku dîtin û rojên reş, her usa jî bûn sedemê derketina Cîgerxwîn wek hozanê berxwedanê, hozanê azadîyê.

Ew ewdalekî gelê Kurd yê xas û bijarte bû. Gelê Kurd bi wî serbilind dibe. Cîgerxwîn îro jî bi şiêrên xwe yên tijî kel û dilgermî, bi jîyan û xebata xwe vê wek nimûne di tevgera gel da dijî. Cîgerxwîn bi me ra ye û wê her bijî.

Efrandinên Cîgerxwîn ku heya nuha çap bûne:

1. Dîwana Yekan, Şam, 1945

2. Cîm û Gulperî, çîrok, 1947

3. Sewra Azadî (dîwana duduyan), 1954

4. Reşoyê Darê, çîrok, 1954

5. Gotinê Pêşîya, 1956

6. Awa û Destûra Zimanê Kurdî, Bexda, 1961

7. Ferhenga Kurdî, Cildê Pêşîn, Bexda, 1961

8. Ferhenga Kurdî, Cildê Duduyan, Bexda, 1962

9. Kîme ez (Dîwana Sisêyan), Bêrût, 1973

10. Mîdya û Salar, çîrok, Bêrût, 1973

11. Ronak (Dîwana Çaran), Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1980

12. Zend Avista (Dîwana Çaran), Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1980

13. Şefaq (Dîwana Şeşan), Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1982

14. Hêvî (dîwana Heftan), Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1983

15. Tarîxa Kurdistan, 2 cîld, Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1985-1987

16. Aşitî (Dîwana Heyştan), Stokholm, 1986

17. Folklora Kurdî, Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1988

Navê wî Şêxmûs e. Navê bavê wî Hesen û yê dîya wî Eyşan bû. Hesen kurê Mihemed, Mihemed kurê Mehmûd, Mehmûd jî kurê Elî ye.

Li gora ko seyda ji min re gotiye ev Elî digel bireyê xwe, ji nav gurdilan, ji gundê Pêkende hatiye Hesarê, nav dekşûriyan. Hesar bi Kercosê ve ye kû dikeve rojavayê Keskîfê.

Hesen keçek û du kur hebûn. Keça wî Asiya nûxwiriya wî bû. Di pey keçikê re Xwedê kurek da bû yê, bi navê Xelîl. Di pey re û di sala 1903'an da Şêxmûs hêj kiçik bû, li cem birayê xwe Xelîl dima. Lê ji ber ko li ber destê jinbirê debar ne dikir ber bi xweha xwe ve direviya.

Hesen beriya seferberiya sala 1914'an ji Hesarê bar kiribû û hatibû Amûdê. Wextê koç û rehmetê zarawên wî ji nû ve vegeriya bûn Hesarê. Piştî midekî dîsa hatin Amûde û li wêderê bi cîh bûn.

Êdî Şêşmûs li cem xweha xwe dima. Xweha wî ew dişand ber pez û carina jî jê re paleyî û rencberî ji dida kirin.

Lê Şêxmûsê ko di kurahiya dilê wî de agirekî miqedes vêdiket qîma xwe bi vê jînê ne dianî; ji nik xweha xwe jî direvî û gund gund li medresan û xwendegahan digerîya.

Gelek ne ketin navê ew Şêxmûsê sêwî û şivan bû feqeh Şêxmûs û çavên xwe li dinya zanistiyê vekir.

Herwekî di Kurdistanê de adet e; Şêxmûs her û her medreseyên deştê de xwend, çû welatê soran û jê gihaştiye heta deşte Lehîcanê, di nav Kurdistana ecem de.

Wextê Cegerxwîn ji welatê soran vegeriya deştê rast bi rast çû gundê Telşeîrê û lê di bi cîh bû û di xwendinê de pê da erdê. Xwendina xwe li nik seyda Ibêdilah qedandibe jî, ji ber ko mela Ibêdilah di vê navê de çû bû rehmetê, îcaza xwe ji birayê wî, mela Fetihal, standiye.

Şêxmûsê sêwî yê ko bi rêve bû bû feqeh êdî gihaştî bû paya seydatiyê. Wî seydayê ko piştre di nav kurdan de bi navê Cegerxwîn deng bidaya.

Piştî temamkirina xwendina xwe, Şêxmûs melatîya gundan dikir. Dibû pêşnimêjê gundîyan, mehra wan dibirî, zekata wan dixiste rêzika şêrîetê û bi vî awayî dijî.

Vê jîyînê jî gelek dom nekir. Cegerxwîn dev ji melatiyê berda û dest bi cotkarîyê kir. Digel kurmancan du gund ava kirin. Navê gundê ko bi xwe tê de rûdinişt kiri bû Ceheneme. Seyda ji bo Cehenemê digot, ma ji xwe ne welê ye; miletê ko ne bi ser xwe ye ma sekena wî ne ceheneme ye.

Cegerxwîn wextê ko dev ji melatîya gundan berda bergehê xwe jî guhart. Cib û şaş avêtin, riha xwe a dirêj û çarkenar ediland û dawîyê kete qelefata xortên vî zemanî, herwekî suretê wî şanî dide.

Wextê Cegerxwîn ev inqilabên ha çêdikirin, di nav miletê wî de jî bi destên çend bijartan inqilabine mezin çêdibûn.

Welatjorî di şerê biserxwebûnê de şikestî bûn. Qehremanên wî şerî, yên ko ji kuştinê xelas bû bûn, xwe da bûn çîyan û bera neyarên xwe didan. Hinên din xwe gîhandi bûn derveyî welêt, civatîn datanîn û ji felata welatê xwe re dixebitîn.

Di Kurdistana iraqê de zarowên kurdan di dibistanan de, bi herfên erebî be jî, bi kurdî dixwendin. Li Bexda, Silêmanî û li Rewandizê kovar û rojnameyîne kurdî bi der dihatin.

Kurdên Rewanê, xêra teşkîlata welatên Sovyetistanê, bû bûn xwediyê elfabêke latînî. Bi vê elfabeyê rojnameyên xwe derdixistin û dersa zarokên xwe di dibistanên xweser de bi vê elfabeyê û bi zimanê wan ê mader digotin.

Di Sûrîyê de jî elfabeke latînî hati bû belav kirin. Herçend ew elfabê di dibistanan de ne hati be jî xwendin, pê kitêbine dibistanî derdiketin, kovar û rojname belav dibûn, xort û kalin jî elfabeya nû ji hev hîn dibûn û her tiştên xwe pê dinivîsandin.

Seyda jî şûrê xwe ji kalên kişandibû, bera pûl û latên îtiqadên batil û xurefeyan da dida, şerê neyarê hundir dikir, li kurmên darê li kurmên ko dar dixwarin digerîya. Ew kurmên ko seydayê Xanî berî sê sed salî pêş me kirine.

Seyda rast bi rast bela xwe dabû mîr û beg û axa û şêxan. Ji lewre ji xwe re dijminine xurt û dijwar peyda dikirin. Carina cîh lê teng dibû: Lê seyda, bê perwa, şûre xwe di ser serê wan re vediweşand û eşkere digote wan, ez dikim bi vî şûrî serê we jêkim.

Lê divêt bête gotin ko ji zelamên ko di sefa neyarên wî de dihatine dîtin, peyayine hêja û welatparêz meyildarîya wî dikirin û ji tayê wî dibûn. Nemaze, rehmetî Haco axa rast bi rast destê xwe datanî pişta wî, di rîya cidal û cihadê de ew dihêvot û jê re digot, teqsîr meke her eyb û kêmasîya me bibêje, lê têkilî dîn û dîyanetê mebe.

Tiştên ko me li jor gotî, birekî jînenîgarîya (tercîmey-hal) Cegerxwîn e. Herwekî, ji ber bêgaviyê di vê dîwanê de me her tişt kurt û ketebir kiriye, me jînenîgarîye Seyda jî bi kurtî got.

CEGERXWİN
Jînenîgarîya wî
Osman SEBRİ

Navê seydayê Cegerxwîn Şêxmus e, kurrê Hesen, kurrê Mihemed, kurrê Mehmûd, kurrê Elî ye. Elî jî nav gurdilan ji gundê Pêkendê hatîye nav dekşûrîyên gundê Hesarê.

Seyda di sala 1903an de ji dê û bavekî feqîr hatîye dinê. Berî ku mezin bibe bavê wî çûye rehmetê, sêwî li nik xuha xwe Asîyayê maye. Biçûkî berxortanîya xwe bi şivanî û cotkarî borandî ye. Piştî vê demê, ji nûve çav daye xwendinê û ketîye rêza feqehan. Di demekî ne pirr dirêj de ketîye pêş hevalên xwe û şehedeta ilmê şerîetê li ser destê saydayê mela Ubeyd istanîye.

Di vê navberê de tevgerrên serxwebûnê di nav Kurdistanê de dest pê kiri bûn. Şêx Sêîdê rehmetî bi şerrê serxwebûnê rabû bû. Lê mixabin ku bêbextî û dilreşîya şêx û axan nehîşt ku ev xebeta welatî biçe serî, Şêx Seîd bindest û dîl, gelê Kurd jî şerpeze û bê rûmet kete ber dest û lingê neyar. Ji bo çavişkandina milletê Kurd, kuştin, bi agir sotin, serjêkirin, ji welat derxistin, heps û nefî kirin, di vî warî de herçiya ji Tirkan hat, derheqê milletê Kurd de texsîr nekirin. Van kirên neyar, ruhekî nuh di seydayê me de hişyar kir û hezkirina Kurd û Kurdistanê xiste dilê wî.

Berî istandina îcazetê Cegerxwîn bi feqetî çû bû Kurdistana Iraq û İranê. Vê gerra han jî di canê seyda de şobeke çak û ronak hîştibû. Derdê millet hêdî hêdî bîr dibir millet ji nezanî û bêtifaqîyê dîl û bindest mabû; şêx û mela, beg û axa ji van kêmasîyan berpirsîyar bûn. Ji lewre berê xwest şêx û melan ji wacibê wan hişyar bike. Lê dema dît ku wan çav dane xwarina malê millet û bindestîya wî û dest dane destê neyaran û xulamîya wan; xîreta seyda qebûl nekir ku di nav wî refê bêbext û bêrûmet de bimîne, rabû cîbbe û şaşik avêtin û wek camêran destên xwe vemalan û daket qada xebata welêt. Ev e tiştekî kurt û serpilkî ji jînegarîya seydayê Cegerxwîn.

EW BI XWE

Ev bûn 23 sal ku seydayê Cegerxwîn nas dikim. Bi hikmê ve nasîna dirêj, min du mezîyetên çak di seyda de dîtine ku hêjayî salixdanê ne.

1. Cegerxwîn derdê milletê xwe baş nasî ye. Bela milletê Kurd di mîr û paşan, beg û axan û şêx û melan de dibîne. Bêşik seyda di vê ramana han de ne î şaş e. Çima ku ji hezar salan û vir de, ev kesên han pêşî, sermîyan û rêberên vî milletî bûn. Cîhê ku can, mal û welatê wan biparastana, çav dan xwarina malê wan û ew dîl û bindest û welatê wan bi dest neyaran ve berdan. Cîhê ku ew bidana xwendin, zana û fêr û jîrek bikarana, tev de nezan û bê raman û bê arman hiştin. Cîhê ku yekitî di nav millet de barnîna pê, rik û berberî xistine nav kurdan û hemî kirin neyarên hev. Bi vî awayî ew û welatê wan xistin bin destê neyar. Tenê têr dike ku em bikarin fikreke baş li ser van kesan bidin xwendevanan, şêx û melan bangîna xwe ji mirîyan dikirin; mîr û paşan, beg û axan jî bangîn ji neyarê millet û welêt kolîdar dikirin.

Ji lewre Cegerxwîn bê dilovanî kêmî û kasîyên wan dibêje, û millet serwextî fend û xap, bêbextî û dilreşîyên wan dike. Ez bawerim ku seydayê Cegerxwîn di vekirina çevê Kurdên Sûrîyê û nîvroyê Tirkîyê de şopeke mezin û hêja hiştîye.

2. Cegerxwîn di kurdîtiya xwe de î rast û durust e. Ew çend rast û durust ku, di rîya welat û welatîyên xwe de sînga xwe ji zîvarî û belengazîyê vekiriye. Bi çav min ev yek ahun kaça fedakarî ya dawîyê ye.

Ji vê pêve; di rojên tengî û zîvariyê de jî, dilgeşî û comerdî jî Cegerxwîn bi dûr neket. Rojekê min ew dilteng û bêhêvî nedît, çi dema lê qewimîye tevî zîvariya xwe her û her destê alîkarîyê dirêjî heval û hogirên xwe kirîye.

Ji vê bi şûnde, seydayê me di rîya welat û welatîyên xwe de gelek west û êş, renc û zor heps û neheqî jî dîtine. İro dibînim seyda bi gavên xurt û camêr berve armanca xwe diçe bi navê hevaltîyê ez wî pîroz dikim û jê re pêşveçûneke çak dixwazim.

DİWANA Wİ

Herçi ev dîwan, ji dîwana seyda a pêşîn bi gelekî xweştir û hêjatir derketîye. Di dîwana pêşîn de, seyda ne hinde xurt û ne jî di armanca xwe de dûrbîn û yekrû bû; lê ev dîwan li ser armanceke xuya hatiye nivîsîn û rû û rêça wî tê de xweş dîyar in.

Gelek mixabin ku ji ber hin sebeb me nikaribû tevayîya dîwanê çapke û me ji bo îro bi evqasî têr kir. Ez gelekî hêvîkarim ku dîwana seyda a sisiyan hin xurttir û hêjatir be. Heye ku ew dîwan di çapxaneyên Kurdistanê de bête çapkirin. Ma kî dizane ku pêşende di himbêza xwe ya nediyar de ji bo gelê Kurd çi vedişêre.

Şam, 5.10.1954

Ji pirtûka bi navê Kîme Ez - Ronak

PÊŞGOTIN
Hemîd Derwêş

Çi gava ku mirovek, têkoşer û şoreşgerên kurd bîne ber çavên xwe, bê guman, navê biwêj (Şair) ê mezin Cîgerxwîn di nav wan de wê bê êjmartin: ji ber ku, mamûstayê hêja ne tenê li perçeyên Kurdistanê û di nav milletê kurd de tê nasîn. Belam li temama cîhana pêşverû, û sosyalîst de jî xwedî nav û deng e.

Digel vê jî; wek xortekî kurd, dixwazim hinek nasîya xwe, li ser xebatkar û navdarê niştimanî de di vê pêşgotina ha de, ji xwendevanên hêja re bi kurtî pêşkêş bikim.

Cîgerxwîn: Navê wî, Şêxmûs kurê Hesen, jî gundê Hesarê ji Kurdistana Tirkîyê emrê wî her wek û wî di dîvana xwe ya yekem de gotîye: "di sala 1903 de ez hatime dinyayê, bi navê Sultan Şêxmûs ez çêbûme lê dayê.'' Yanê emrê biwêjê me neha dibe 70 sal. Cîgerxwîn piştî ko bîrbir bû, dest bi xwendina olperestî kir û ji bo temam kirina xwendinê li çar qozîyê Kurdistanê gerîya û di vê gera ha de, halê milletê xwe yê sîyasî, civakî û aborî didît, pê agahdar dibû. Ev jîna kurd tê de, jîyanek bindestî û paşve mayî bû jî ber ko emperyalîstan wê demê welatê Kurdistanê perçe perçe kiribûn, paşverûyen Tirk, Ecem û Ereb jî zordestî û sitemkarî li kurd dikirin. Ji ber vê yekê; Cigerxwîn di sala 1923 de, piştî emrê wî bû bîst, rewşa kurd û Kurdistan tê de, tesîrek pir mezin lê kir, di ber xwendina xwe re xebata niştimanî û milletperwerî jî meşand, bi dengek bilind û bê tirs û bê pirs, li ristên xwe gazî milletê kurd kir, ji bo hişyar bibin, bindestî û sîtemkarîya dijmin ser xwe rakin. Lê Cîgerxwîn bi rist û xebeta xwe, xwest rengekî gelêr (şa'bî) bide tevgera kurd, û bivî awayî bang temamên gorên (tebeqên) millet kir, da ko bi hevre bi yek destî rabin û welatê xwe rizgar bikin. Ev nêrîna han jî xweş xuyaye di dîwana wî ya yekem de. Lê piştî ku Cîgerxwîn ket nav xebatê, jê ve xwîya bû ku burcuwazîyên kurd, ew jî weke burcuwazîyên milletên dîn e. İtir berê xwe rêça sosyalîstîyê û bixurtî û dijwarî şerê burcuwazên kurd kir, û rast û rast ban karker û cotkarên kurd kir û ji wan xwest ku dest bidin pirolîtarên cihanê û şerê dijminê mezin bikin ku ew jî emperyalîzm û paşverû ne çi Tirk û Ecem, çi Ereb û çi Kurd, û dît ku ew rîya han bi tenê Kurdistanê aza dike. Her wîsa jî ev nêrîna xwe di dîwana duwem de bi cîh kir ko di sala 1954 de hatîye çap kirin.

Di ber van raman û armancên xwe yê bilind û çek de Cîgerxwîn çendî belengazî, zulm û êş borandîye, lê tevî wî haweyî jî, bê serçimandin û birçîbûn, zindan û çola, dev ji rêya xwe ya rast û dirist bernada û her û her ser meşîya; bi vê rengê xebata xwe Cîgerxwîn rolek pir mezin di şîyarî û serxwebûna gora, gelêrên kurdî de lîst, prolîteryayê welat li qada wan da hesandin.

Di vê dîwanê de jî, biwêjê me, dîsa, şopa têkoşîn û şoreşgerî girtîye, nêrînek li ristêk li ristên dîvanê, dide xuyakirin ko seyda di ramanên xwe yên niştimanî û civakî de gavên fireh ber bi pêşve avêtine, û ji ristên wî yên evînî, meruf tê dighê ko seyda hîna ew Cîgerxwînê dil tenik û evîndar e û hêvîdar in ko ev dîwan arîker bê ji bo ramanên pêşverû re li nav milletê kurd de.

15.02.1973

Pêşgotin
KEMAL BURKAY

Ne hewce ye ku ez li ser şexsê Cîgerxwîn dûr û dirêj binivîsim. Di çar parçên Kurdistanê da êdî kî heye ku wî nasnake û derheqa emrê wî da ne bihîstîye? Li welatên dereke jî Cîgerxwîn, wek şairekî kurd ê mezin û wek hostayekî şoreşger bi nav û deng bûye.

Di dinyayê da hertişt gora şrûtên dorberê xwe pêk tê. Merivên rêber, serok û senatkarên mezin jî gora hewceyên zeman û mekan derdikevin, dighên. Miletê me şairek mîna Cîgerxwîn derxist, jî ber Kurdistan hewcedarî wî bû. Ew nêzîke dused sal in ku Kurdistan dikele. Bo azadî ceng û şer dike û tê pelixandin. Gelê me hewcedarî dengekî bilind bû; Cîgerxwîn bû ew deng; Wî di şiêrên xwe da gilî û gazinên, hêvî û daxwazên gelê me anî ser zmên û bilind kir. Bona vê yekê, gelê me jî ji wî ra xwedî derket, dengê wî bû dengê gel…

Cîgerxwîn hîn di xortanîya xwe da, di dema fegitîyê ku ew li Kurdistanê hêl û hêl digerîya, rewşa gel û welatê xwe bi her awayî, xweş fêmkir. Di wê demê da pir kes ji bindestîya welat ra dişewitîn lê yar û neyarên gel û rêya xilasbûnê bi awakî zelal ne didîtin. Piranîya wan, tenê zordestên bîyanî jî gel ra dijmin dihesibandin. Dijminên nav gel, mîna axa û şêxan, an ne didîtin, an jî xwe li ne dîtinê didan. Eşkere ye ku, qasî dijminên der, yên hundir jî sedemê belangazî û nezanîya gel in. Cîgerxwîn ew yek dît û bi dil û can şerê wan zordest û kedxwaran kir. Cîgerxwîn bi xwe mele bû, le wî gelek tiştên pûç û wala şikandin, avêtin avê, ew tiştên ku, ew hezar sal in, di nav însanê me da têne gotin û wan famkor dikin, wek ji pûsê perdekî dikişînin ber çavên merivan. Cîgerxwîn rastî dît û rastî got. Di vê babetê da Cîgerxwîn bi rola xwe hişyar e, lê ne qure ye:

"Gotinê ku em dibêjin her kasî hişyar dikin,
"Ne gelek nû ne welakîn nû gihîştin van dora.."

(Ji Dewlemendê Bê Şeref)

Di alîyê nivîsandinê da Cîgerxwîn xwe paşda nade û têr dinivîse. Li ser bûyerên welat û dinyê li ser babetên dîrokî û li ser dil û delalan.. Ew, di xortanîya xwe da çawa bi qîret bû, îro jî usa jîr e, jêhatî ye. Ev dîwana wî ya çaran ku di 77 salên wî da derdikeve, ev yek jî nîşan dide ku Cîgerxwîn çawa karkerekî bê westan e di warê nivîskarîyê da. Cîgerxwîn, tevî helbestan, nivîsarên sîyasî û dîrokî jî dinivîse û di vî emrê xwe yî mezin da dimeşe, tev li civîn û meşînên sîyasî dibe, dipeyîve û agîrê şoreşgerî geş dike. Ew yek jî naşan dide ku Cîgerxwîn îro jî wek xortekî bi hêvî ye, dilê wî ciwan e û ew di rîya rizgarîya Kurdistanê û azadîya geş da şer dike.

Eşkere ye ku xweşikî û delalîya şiêr, bi yekitîya raman û his û şikil pêk tê. Heke yek ji wan kêm be, an şunda bimîne, şiêr jî nagihîje kemalê û dilê merivan pê şad nabe. Şiêra Cîgerxwîn, wekî hiş û raman, bi alîyê şikil lî şiêrek xurt û zor e. Ew bi reng û çînîkên Kurdistanê xemilîne. Bi alîyê gotin, çîrok, metelok û mecaz dewlemend in û xweş-eheng in. Carê li "Konê Reş" binêrin: Seyda, qasî koçeran navê tişt û toreyên wan dizane û şiêra xwe bi wan xemilandîye, ew kiriye cewahîrek giranbiha.

Cîgerxwîn di dirêjahîya emrê xwe da bo gel û welatê xwe bê westan xebitî û hîn jî dixebite. Ew ewladekî Kurdistanê yê hêja ye. Lê Kurdistan jî qedrê wî dizane û bi heyîna wî şa dibe. Kurdistan, qedrê law û qîzên xwe yên camêr û canik ji bîr nake!

Şiêren Cîgerxwîn îro li çar alî Kurdistanê di bajar û gundan da di kom û mezran da di dest miellîman û melan, di dest mezin û xort û zarokan da ne. Raman û daxwazên wîb i vî awayî rû û can digrin, xurt dibin û di azadîya gel de rolek mezin dilîzin.

İlon - 1980

PÊŞGOTINA MIN
Cîgerxwîn

Berî, ko ez dest bi pêşgotina xwe bikim, supasên xwe ji heval Kemel Burkay re Pêşkêş dikim, ko pêşgotinake xwe ji dîwana min re danîye. Çawa, ko ez supasên xwe ji wan heval mirovên ko ji bo çapkirina dîwana min re xwe êşandine û karkirine pêşkêş dikim. Weharenge supasên xwe ji dewlate Swêd ra pêşkêş dikim, ko alîkarî ji bo çapkirina dîwana min bi re kirine. Ji hemî dilxwaz û alîkarên xwe re jî supasên xwe pêşkêş dikim.

Ez dixwazim di vir de gotineke kurd û tevayî bibêjim ko hemî dîwan û ristên ristevan û nivîskarên kurd dereng û ne di çaxên xwe de têne çapkirin. Ji lewra kêmweş û bêhêz û havil dimênin. Lê tenê tişten heye ko rûmet û hêz û doz û daxwazên wan dîwan û nîvîsaran diparêzî, ko ew jî ev e, ko şoriş û kêferata gelê kurd her nayên rawestan. Û ji ber wilo jî kengî bêne çapkirin, doz û daxwazên wan weke xwe dimênîn û gewşek û bêhavil nabin.

Lê çima em nikarin zû bi zû nivişt û dîwanên xwe çapbikin û belavbikin? Ev jî, ji ber ko çend dewletên şovinî û faşîstî, welatê me di nav xwe de perçekirine û heryek ji wan dixwazî me di nav xwe de bipişêvî û windabikî. Tevlî, ko ew jî dizanin, ko nema dikarin kurd û zimanê kurdî di nav xwe de winda bikin lê hêjî, di nav wan xewnexav û rewrewk û sawîran de dijîn.

Ji pirtûka bi navê Zend Avista

Pêşgotin
Qanatê KURDO

Meha avgûstê sala 1980 ji Stokholmê serwerên kovara kurdî "Roja Nû" dîwana çaran ya şaîrê me yê ezîz Cegerxwîn ji min ra şandibû, ku ez pêşgotinê bo wê binivîsim. Serwerên wê kovarê nivisîbûn: "Em û mamosta Cegerxwîn li wê ramanê bûne yek, wekî di destpêka vê pertokê da pêşgotina te mamostayê mezin hebe.

Em hêvîdar in, ku tu ji me ra ser vê efirandinê bîr û bawarîya xwe ango dîtina mîna pêşgotinekê bi rê kî."

Gelî heval û hevkarên delal!

Berê pêşîn ez gelekî şad bûm, ku şervan û têkûşerên kurdan li Evropê hene, teşkîl û sazmanên wan hene, ku ew bi pirsên rewşenbîrkirina neteweyê xwe va mijûl dibin, dixwezin dîwana Cegerxwîn bona xebatkar û tekûşerên îş û karên ronahîyê çap bikin. Ez gelekî şame, ku we ramana xwe kirîye yek, ku ez bi bawerîya xwe mîna pêşgotinê li ser wê dîwanê binivîsim. Ew spartin bextewarîke mezin e, li jîyîna xwe da ez gihîştime wê rojê, ku bi xwestina we dikarim şixulekî bi xêr û hêja bikim bona neteweyê xwe.

Spartina we li ser çava qebûl dikim, lê divêt hûn bizanin, ku nivîsandina pêşgotinê bona dîwana şayîrê meyî mezin û hezkirî Cegerxûn ne tiştekî hêsa ye. Bona vî karî, bona vî şixûlî divêt meriv li hemû pirsan da zana, hozan û pispor be bi zanîna xwe va çend serîyan li ser Cegerxûn ra; ez xwe hesab nakim merivê wusan û bi fikira min pêwîst e bêjim, ku heta niha sed car heyf, ku li nav neteweyê meyî bindest da merivên wusan tunene; bi rastî gotî, dibe hebin lê min navê wan ne bihîstîye, eger hebûna, minê xwe bextewar hesabbikira û ji kovara "Roja Nû" ra binivîsîya, ku nivîsandina wê pêşgotinê bona dîwana Cegerxûn bispêrne wî. Lê niha herçend serwerên wê kovarê pêra layq dîtîne, ji min ra nivîsîye, ku ez "pêşgotinê ango dîtina xwe mîna pêşgotinê" binivîsim, ez mecbûr im wê xwestinê biqedînim, bînme serî.

Cegerxûn bi reng û rûye xwe va, bi nivîsarên xwe va wek teht û kelemên serê çîyayên Kurdistanê here bilind e; sedan sed sal hatine, çûne û bihirîne, lê ew teht, ew kelem li cîyê xwe da bi tîk, qaym û berk mane, Cegerxûn jî li hunerwerîya xwe da, li bîr û bawerîya xwe da bi qaym serbilind û serefiraz maye û li rîya xwe da her diçe û diçe.

Di jîyana Cegerxûn da li nav her çar parên Kurdistanê da gelek rojên giran qewimîne, li jîyana xelqê Kurd da gelek caran bûye reşebayî, bobelîsk, tofan û baran, lê teht û kelemên serê çîyayên Kurdistana dabeşkirî li cîyê xwe da mane, ne leqîyane; Cegerxûn jî mîna wan teht û keleman li ser bîr û bawara xwe da bi qaym, berk rawestaye, ji cîyê xwe çep û rast ne leqîyaye, ne hejîyaye, raste-rast li rîya xwe da ber bi merem û mebesta xwe diçe û wê here; ew bûye dengbêj û borîjenê serbetîy û azadkirina neteweyê kurd, ev bû û ev e armanca jîyana wî mêrî. Li dor û berê çîyayên Kurdan, li deşt û bestên Kurdistanê xûnavî da xelqê Kurd toximê kurdewerî û wetenperwerîyê reşandîye. Li tarîx û dîroka Kurdan da gelek û gelek zeftkar hatine, ku rabine ser wan teht û kelemên serê çîyayên welatê Kurdan, xwestine Kurdan qir bikin, li nav xwe da pûç bikin, bihelînin, lê nikarbûne û nikarin bikin. Ji rojhilat, ji rojava, ji jor (bakûr) ji jêr (Başûr) gelek û gelek caran dijminan li ser Kurd û Kurdistanê da girtine, gelek caran mêrkuj û xûnrêjên mîna Cengîsxan, Ayatola û mayatola Kurd û Kurdistan kirine nav agir û alavan, talan û tajan kirine, sotine, kuştine, lê nikarbûne reha Kurdan ji binîva biqurçimînin, nikarbûne û nikarin, çimkî gelek mêrên mîna Cegerxûn ji nav sîng û berên çîyayên Kurdistanê ji paşila jinên Kurd yên delale xûnşîrin û binge û binejîya Kurdan derketîne, rabûne û ala kurdewerîyê û kurdperwerîyê, ala azadkirina kurd û Kirdistanê girtine destê xwe, serwerî û rêberî li şerê serxwebûna neteweyê xwe kirine. Navê gelek mêrxas, şerkeran û qeremanan li tarîxa kurdan da, xasima li sedsalîyên nozda û bîstan da, aşkera ye. Wana jî toximê azadkirina kurd û Kurdistanê reşandîye, her sal li dû hev ew toxim li nav deşt, mêrg, newal û bestên welatê kurdan da hêşîn dibin, digihîjin, li nav wan da gelek kulîlk, gul dibişkivin û dilê keç û xortên kurd şa dikin û pê ra jî tîne bîra wan, ku ew gul, ew kulîlk bi xûna mêrxasên meydana şerê serxwebûna neteweyê kurd avreşan bûne, gihiştîne û bihar bihar her sal dil û canê qîz û xortên kurd qal dikin û ew hazir dibin bona rojên oxirmê giran, bona roja xîret û namûsê.

Miletê kurd bi navê mêrxas û qeremanên şerê serxwebûna welatê xwe fexir û kubar dibe, nek bi tenê bona wê yekê, kul i tarîxê da ew mêrxas û ew qereman bi çek û sîlihan va rabûne, derketine meydana şerê azadkirina miletê xwe, lê wusan jî wana mala xwe, canê xwe û ruhê xwe terxan kirine bo xatirê serxwebûna kurdan, bo xatirê azadîya wan. Miletê kurd wusan jî bi navê şayîr û helbestvanên xwe fexîr û kubar dibe, ew qedir û qîmetê wan dizane, bi navê wan serbilind e, çimkî ew şayîr, ew helbestvan ji ber pêş û paşila jinên kurd yên jîr û êgîn û zîrek derketine, ji nav şaxên Kurdistanê rabûne, derketine meydana şer, li rex qeremanê çekdar wek teht û kelemên serê çîyan bi şêranî ala rengê sor, kesk û sipî girtîne destê xwe, şer kirine, mala xwe, ruhê xwe, canê xwe terxan kirine bo xatirê azadkirina neteweyê xwe, welatê xwe.

Çaxê ez navê şayîrên kurdan, navê helbestvanên kurdan tînim bîra xwe, herdem navê hezkerê me, şayîrê me mezin û hêja Cegerxûn tê ser lêvên min, li hiş û serê min da rûniştîye ku ewî jî mala xwe, ruhê xwe û canê xwe terxan kirîye bo serbestî û serxwebûna kurdan; dibe rast e, ez bêjim li sedsalîya me da şayîr û helbestvanê kurdên kurmanc yê herî mezin bi fikir, bîr û bawera xwe va weke (mîna) Cegerxûn tune. Cegerxûn bi rewşa xwe va, bi efirandinê xwe va, bi ramana xwe va behra bê berî û bê binî ye, gelek giran e meriv noqî wê behrê be û bizanibe çi di wê behrê da heye. Bona wê yekê divêt meriv noqvanê zana be û pispor be; ez xwe hesab nakim merivê wusan. Cegerxûn nek bi tenê şayîr û helbestvan e, ew wusan jî zana û zanyar e, ne rehet e li ser hemû efirandinên Cegerxûn li vira binivîsim û fikira xwe bi firevan binivîsim. Lê her çend kovara "Roja Nû" spartîye min, ku ez pêşgotinê bona dîwana wî, bona wî şêrê nav çîyayên kurdan binivîsim, ez nikarim bêjim na, ez mecbûr im qasî qewata xwe, qasî zanîna xwe çend gilîyan binivîsim; lazim e ez binivîsim çimkî "Roja Nû" dixwaze wê dîwanê çap ke bona palan û gundî û xebatkarên kurd. Di vî îşî da ez berpirsîyar im çend gilîyan binivîsîm.

* * *

Li sala 1947 li Însîtûta rohilatnasîyê da ez mijûlî ziman, etnografî û lîtêratûra neteweyê kurd dibûm. Li wê înstîtûtê da gelek zanyarên Rûs yên mezin û navdan dixebitîn, li nav wan da çend profesorên qedirgir hebûn: Aleksandir Arnoldovîç Frêyman, ew serokê koma îrannasan bû, ez li ber destê wî û bi serkarîya wî mijûlî karê xwe dibûm. Îgnatî Yûlîanovîç Kraçkovskî serokê koma erebnasan bû, akadêmîk Vasîlî Vasîlêvîç Strûvê, serokê înstîtûta rohilatnasîyê bû, Evgênî Edûardovîç Bêrtêls, serokê kafêdra fîlologîya îranîyê ya fakûltêta rohilatnasîyê ya zanînga Lênîngradê bû û yên din bûn. Mabeyna min û wan xweş bû, wana ez hez dikirim û gelek caran arîkarîya min dikirin, temî û wesîyetên baş didane min.

Rojekê ez li sivdera înstîtûta me da rastî profêsor Kraçkovskî hatim. Ewî ez dame sekinandinê, devê çentê xwe vekir û kitêbek jê derxist, dirêji min kir got "Xortê delal, han ji te ra vê kitêbê, dibe hewasa te pêra hebe, bi kurdî nivîsîne, îrannasê navdar Vlîdmîr Fêdorovîç Mînorskî ji Londonê şandîye, lê binhêre, bixûne, dibe kêrî te bê."

Min ew kitêb hilda, lê nihêrî, dît, ku bi herfên latînî li ser nivîsîne "Dîwana Cegerxûn", min rûpelê wê vekir, li rûyê din dît: şiklê Cegerxûn çapkirî bû, li binîya wî da nivîsî bûn :"Xwedîyê dîwanê". Min fehm kir, ku Cegerxwûn xweyîyê dîwanê ye, lê min nizan bû Cegerxûn kî ye, min navê wî, navê merivê awa nebihîstibû, ez fikirîm, ketme mitala "Cegerxûn kî ye?" çima "Dîwana Cegerxûn"; li berê ez haj pê nîn bûm, ku Cegerxûn şayîr e.

Min belgên kitêbê wergerandin, navê çend şiêran xwendin, li axirîya kitêbê navnîşa şiêran nivîsandibûn, min pêşgotin xwend û pê hesîyam, ku kitêb li Sûrîyê bi arîkarîya rewşenbîrkerên kurd hatîye çapkirinê, ku Cegerxûn navê şayîrî zêdeye, navê wî eslî Şêxmûs e, yanê Şêx Musa ye. Bi naverokên şiêrên dîwana wî ez pê hesîyam çima ewî navê "Cegerxûn" li xwe kirîye. Ji ber halê qûltîya miletê kurd, ji ber derd û kulê gundî û pale û xebatkarên kurd ew dilêş bûye hergav bûye ah û zarê wî, dil û cegera wî xûn girtine, sebeb vê yekê ewî navê xwe kiriye Cegerxûn. Bi xwendina dîwana wî ez pê hesîyam, ku ew ne şayîrê sedsalîya navîn e, lê şayîrê zemanê meyî niha ye; hewas û kêfa min bi zimanê dîwana wî ra hat, kurmancîya wî gelek xweş bi min hat, gelek wext bû, ku min ew dîwan hergav bi xwe ra dibir, ji destê xwe der ne dixist, çaxê ez ji îş û karê xwe azad dibûm, min ew dixwend, çiqas diçû, ewqas hewesa min bi şiêr û helbestên wî ra dihat, her şiêrekê, her helbestekê ez didame hêlana û heyecana. Di wan da derheq derd û kulê miletê kurd, jîyîn û halê Kurdan û şerê wanî serxwebûn hatibû nivîsandinê. Berê min qet kitêbên nivîskarên kurdan yên mîna vê dîwanê ne dîtubûn û ne jî xwendubûn; li wê dîwanê da berê pêşîn min deng û basên yekbûn, hevkarîya kurdan bo xatirê serxwebûna welatê wan xwend. Bi xwendina wê dîwanê hate ber çavê min dîroka şerê kurda, serhatî û dîroka zana û hozanên kurdan, min xwe bextewar hesab kir, ku dîwana wusan ketîye destê min, ku pê hesîyam, ku şayîrekî kurda wusan heye û navê wî Cegerxûn e.

Ji welatê Sovêtê der bi saya serê Celadet Bedirxan û Kamûran Bedîrxan nav û dengê Cegerxûn zû va li nav her çar parên Kurdistanê da belav bûbû, herdu mêrên qeremanê şerkerên rewşenbîrkerên neteweyê kurd li kovarên xwe "Hewar", "Roja Nû" û "Stêr" da, "Ronahîyê" da herdem şiêr û helbestên Cegerxûn çap dikirin û kovarên wan li nav salên 1932 û 1945 da bûbûne binge û binaxa çapkirin û belavkirina efirandinên Cegerxûn. Eger ew kovar tunebûna, ne hatina çapkirinê, şiêr û helbestên Cegerxûn jî qet çap ne dibûn û xelqê kurd pê ne dihesîya, ku li nav wî da hozan û zana û şayîrên mezin hene, ku yek jî wan Cegerxûn e.

Di kovar û rojnamên Celadet Bedîrxan û Kamûran Bedîrxan da kurdnasê firansî Toma Buwa û Rojê Lêsko, çende miqalên biçûk derheqa jîyîn, îş û karê Cegerxûn da û derheqa şiêr û helbestên wî kurdewerî û wetenperwerî da çap kirine. Bi gilîkî ji welatê Sovêtê der nav û dengê Cegerxûn zû va eşkera bû, her li Sovêtîstanê kesek haj wî mêrî tune bû, navê wî ne bihîstibû ne jî efirandinê wî xwendibûn.

Li sala 1952 an da min miqalek bi navê "Lîtêratûra kurdên derva derheqa halê kurdên Sovêtîstanê da" li kovara "Îstorîya î fîlologîya stran Vostoka" da (vîp. 3) li Lênîngradê bi zimanê rûsî çap kir. Di wê da min çend rêzên şiêrên Cegerxûn li ser welatê Sovêtê çap kirin, anîn ber çavên xwendekaran, ku pê bihesin Cegerxûn di şiêrên xwe da dinivîse, ku Sovêtîstan dostnê neteweyê kurd e, ku ew terefdar û piştîvanê şerê azadkirina xelqê kurd e, ku ekserê sor wê bibe azadkerê kurd û Kurdistanê, ku xelqê kurd ketîye ser rîya Marks û Lênîn û qet tu cara jî wê rê der nakeve.

Li paşê li nav salên 1946 - 1953 an da min li zanînga Lênîngradê da dersê zimanê kurdî dida şagirtên kafêdra fîlolojîya îranîyê. Bi biryarê wê kafêdrê gerek ew şagirtên kurdî hîn dibin, biçûna nav kurdên Ermenîstanê, bibînîn ew çawan dijîn û li nav wan da bi praktîkî hînî xeberdana zimanê kurmancî bibin. Havîna sala 1953 min şagirtên xwe M. B. Rûdênko, R. L. Sabolov, T.N. Paxalîna, A. I. Îvanova, A. A. Grûnbêrg, H.I. Usupov û yên din bi xwe ra birne praktîkê nav kurdên nehîya Abaranê. Berî hingê bextê min lê xistibû, dîwana Cegerxûn ya duduwan jî ketibû destê min. Eva dîwana ji ya pêşîn baştir bû, tê da nek bi tenê şiêr û helbestên derheqa jîyîn, ayîn, hal û dîroka şerê serxwebûna kurdan hatibûne nivîsandinê, lê wusan jî derheqa dostî, hevkarî, azadî û aşti li nav neteweyên bindestî da hatibûne nivîsandinê. Şiêr û helbestên vê dîwanê gelek xweş bûn û min ew dîwan bi xwe ra bir. Ez û şagirtên min em li gundê Camûşvana mezin cîwar bûn. Hingê Emînê Avdel bi jin û zarûwên xwe ve hatibûne wî gundî, li mala xalê wî Cindî da cî-war bûbûn. Bi xwestina Emînê Avdel ez jî çûm ketima mala xalê wî û tev kulfetê wî cîwar bûm, şagirt jî li otaxên dersxanê di cî-war bûn. Hingê min carnan şiêrên dîwana Cegerxûn ji Emîn ra û biçûkên mala wî ra dixwendin. Ew şiêr bi Emîn û zaruwan xweş dihatin. Li paşê min û wî va ramana xwe kire yek, ku ji wê dîwanê şiêrên Cegerxûn yên bajarvanîyê (şiêr û helbestên pêşketî, şûreşgerî, kurdewerî, wetenperverîyê, dostî û hevkarîya neteweyan) hilçinin û cuda li berevokê da bona kurdên Sovêtê bi herfên kîrîlîkî (rûsî) çap bikin. Hingê hevalekî me kurd li komîtêta partîya komûnîstên Ermenîstanê da dixebitî. Em çûne cem wî, ku ew arîkarîya me bike bi tevayî em herne dîwanekî çapxanê lava bikin, ku şiêrên Cegerxûn yên bijare bi herfên rûsî bona kurdên Ermenîstanê çap bikin. Ewî hevalî milê xwe ne da ber xwestina me, got: Ez çi zanim Cegerxûn kî ye, belkî koneperest derkeve, dijminê welatê Sovête be, zehf ji ewî çend xeberên baş derheqa welatê me da nivîsîne xwe hesab dike Bolşêvîk, komînîst." Ez û Emînê Avdel di dilê xem, por pojman ji otaxa qulixa wî derketin, vegerîyan çûn.

Li sala 1957 da min rêzmana xwe ya kurmancî (Gramatîka kurd skogo yazîka (kurmancî) bi zimanê rûsî çap kir. Hingê min pê ra layq dît çend şiêrên Cegerxûn di wê rêzmanê da çap bikim. Min ev şiêrên jêrîn: "Halê gundîyan", "Reşo û gundî", "Ta kengê emê karker û cotkarê bega bin" , "Xwendin" , "Pembûwê meye, lê em tazîne" , "Heval pol Robson", "Mehrecana Bêrlînê", "Hozan û şayîrên kurd" di wê rêzmanê da çap kirin (300 310). Di rûpela şeşan da derheqa Cegerxûn da min ev xeberên jêrîn nivîsîne: "Cegerxûn vîdayûşîîsya kurdskîy poêt Sîrîî, borêts za nasîonolnûyû nêzavîsîmost, dêmokratîyû î osvobojdênîyê naradov Blîjnêgo Vostoka ot gnêta împrîalîzma" yanê "Cegerxûn şayirê kurdên Sûrîyê navdar e, li helbestên xwe da ew derdikeve meydana şerê azadkirina netewayên bindest ji bin zulma împêralîzmê bo xatirê serxwebûna wane demoqratî."

Li paşê di nav salên 1963 - 1966 Ordîxanê Celîl ji Ermenîstanê şandibûne Lênîngradê cem me, ku qursa apîrantûrê da hîn be. Çaxê ew hîn dibû, min herdu dîwanên Cegerxûn dane wî, ku bixûne. Li wextekî da ew bû nasê efirandinên Cegerxûn, şiêr û helbestên wî hez kirin. Rojekê ewî ji min ra got: "Apê Qanat, baş dibe, eger hine şiêrên Cegerxûn bi herfên rûsî bona cahilê Ermenîstanê çap bikin." Min got: "Ew meremekî baş , çend sal berê min bi xwe xwest wê xebatê bikim, lê hingê hevalekî qulixdar û berpirsîyar li wê pirsê da arîkarî min ne kir, niha tu bike, ezê arîkarî te bikim, şiêrê Cegerxûn bijare çap bikin." Ew şiêr û helbestên Cegerxûn ji dîwanên wî yê bajarvanîyê derxistin, wergerandine ser herfên rûsî û pêşxeber ji berhevoka wan şiêran ra bi kurmancîya şkestî nivîsî, di wê pêşgotinê da derheqa qedir û qîmet û nirxê wan şiêran li pirsa civakî û sîyasetîyê da şirovekir, pêşgotin da min, min ew rast kir û ramana xwe bona çapxana Ermenîstanê nivîsî, ku çapkirina wê berhevoka şiêr û helbestên Cegerxûn gelek bi muhîm û feyda ye bona kurdên Ermenîstanê. Ew Berevok li sala 1966 li Ermenîstanê bi lê nihêrîna Wezîrê Eşo hate çapkirinê.

Li sala 1966 ji Azêrbecanê kurdekî ji min ra namek nivîsî; ewî di nama xwe da nivîsîbû: "Navê min Eskerov Şamil e, ez kurdê nehîya Kelbêcarê me, li wê nehîyê de kurd dijîn, min mekteba partîyê li Bakuyê xilas kirîye, niha li nehîya Kelbêcarê li nav kurdan da mijûlî xebata rewşenbîrkirina netewe dibim, mêla min heye li ser lêgerîna lîtêratûra kurdî bixebitim, ez lava dikim, tu bi kerema xwe ji min ra binivîsî lîtêratûra kurdî heye? Li kîderê dest dikeve?"

Min bersîva nama Eskerov Şamil nivîsî, ku "du dîwanên şayîrekî kûrdên Sûrîyê li cem min hene, nivîsarên wî gelek bi qîmet û hêja ne, navê wî Cegerxûn e, ezê dîwanên wî ji te ra bişînim, tu bixûne, bi fikira min layq e meriv xebatke zanyarî derheqa efirandinên wî da binivîse." E qayî bû name nivîsî, got: "Bi kerema xwe wan herdû dîwanan ji min ra bişîne, ezê ser bixebitim, lê bigerim, serederîyê lê bikim, dîsêrtasîya zanyarî li ser efirandinê wî da binivîsim." Min herdû dîwanên Cegerxûn ji Eskerov Şamil ra şandin. Sal û nîvek şûnda ew hate Lênîngradê, meheke havîn li mala min da ma, hemû kovar, rojnamayên kûrmancî (Hewar, Roja Nû, Ronahî, Stêr) û kitêb û pertokên li ser tarîx û kûltûra kurdan çapkirî xwendin, çi bona xebata wî zanyarî lazim bû, ewî jê hiçand û sala 1969 bi xêr û silamet dîsêrtasîya xwe "Efirandinên şayîrê kûrd Cegerxûn" pawan kir. Xên ji wê ewî pertokek bi zimanê azerbêcanî "Xelqin şayîrî Cegerxûn" çap kir. Di xebatên xwe da Eskerov Şamil efirandinên Cegerxûn parê ser van koman dike: 1) Şiêrên yekbûn û rewşenbîrkirinê (Ronahîkirnê); 2) Şiêrên dostîye neteweyê kûrd û neteweyê Sovêtê; 3) Şiêrên li ser aşitîyê li dînyayê da; 4) Şiêrên pêşberî şêx û pîrên muftexûr.

Li paşî analîza van şiêran Eskerov Şamil mijûlî kêş û qafîya (çapa rêzbendê) şiêrên Cegerxûn bûye û hatîye ser wê fikirê, ku Cegerxûn şiêrên xwe bi çapa rêzebenda û forma mûxames, mesnevî, qasîde, rûbayî û xezel li hev anîne lê bi piranî ewî şiêrên xwe bi formên bangan nivîsîne, gelek şiêrên wî rêzên wan şeşbengî ne, heftbangî ne, heyşbangî ne, dehbangî ne, û mîne stranên kurdî bendên wan li hev tên û bi teqil têne gotinê û stranê. Li paşî wan nivîsarên min ji jorê navê wan nivîsandi li gelek nivîsarên nivîskar û zanyarên Sovêtîstanê da navê Cegerxûn dihate nivîsandinê, dihate gotinê, ku ew şayîrê neteweyê kurdî herî pêşkevtî ye, herî dêmoqrat û înternasînalî ye (binêre "Almanax Kûrdskoy Lîtêratûrî", Bakû, 1959; Nado Mahmûdov, Neteweyê kûrd, Êrêvan, 1959 (bi zimanê Ermenî); Boşlaya Sovêtskaya ênsîklopêdîya, Moskova, 1963, t. 24; Jûrnal "Drûjba narodov" 1963, N 12 û yên din).

Bi vî cûreyî nav û dengê Cegerxûn li nav Sovêtîstanê da belav bû, biçûk û mezinên kurd navê wî, şiêrên wî bihîstine, dixûnin gelekan şiêrên wî ezber kirine, li êvarîyan da bi ezber dibêjin; zanyarên kurd û rohilatnasên Sovêtê pê hesîyane, ku şayîrekî kurd şûreşgir, pêşketî û dêmoqrat heye, ku navê wî Cegerxûn e. Me ev zanibû çaxê herdu dîwanên wî pêşîn ketibûne destê me. Niha em pê hesîyane, ku dîwana wî sisîyan "Kîme ez" derketîye û niha ji dîwana wî ya çaran hazir bûye bona çap kirinê. Eger em bi temamî li naveroka (mezmûna) hemû dîwanên wî binhêrin, baş bifikirin, emê bêne ser wê fikrê, ku efirandinên wî bi bîr û bawera xwe va, bi nêt û merem û mebestên xwe va pareve dibin ser van koman: 1) Şêr û helbestên li ser jîyîn, ayîn û halê kurdan; 2) Şêr û helbestên li ser zana, hozan û şayîrên kurdan; 3) Şêrên dildarîyê û evîntîyê; 4) Şêrên li ser bajarvanîyê (yên dostî û hevkarîya neteweyan û aştî li nav wan da); 5) Şêrên tarîx û dîroka şerê serxwebûna kurdan; 6) Şiêrên pêşberî muftexuran (axa, begen, şêx, pîran, bûrjuwa û kapîtalîstan); 7) Şiêrên peşberî zumla faşîzmê; 8) Şiêrên rewşenbîrkirina (ronahîkirina) neteweyê kurd, 9) Şiêrên pêşberî dîn, dîyanet û ayîna berê kevneperestî; 10) Şiêrên fîlîsofîyê. Bi cuda pêwîst e zanyar û lêgerînker li ser her komeke van şiêrên Cegerxûn bixebite, bi zanyarî mijûlî analîza (ji hev derxistina) wan bibe, qîmeta wan, hêjayîya hunerê wan nîşanî xwendevanên me bikin. Lê sed car heyf niha zanyarên lîtêratûra kurdî tunene, lê ez bawar dikim, kul i paşewextîyê zanyarên wusan ji nav neteweyê kurd derkevin, mijûlî wan pirsan bibin; kî dizane, dibe wextekê li Kurdistana serbixwe da înstîtûta lêgerîna lêteratûra kurdî bê naskirinê bi navê Cegerxûn û di wê înstîtûtê da bi pilanî mijûlî efirandinên wî bibin. Layq e jî bê sazkirinê û zanyarên kurd bixebitin nek bi tenê li ser lêgerîna şiêr û helbestên wî, lê wusan jî li ser nivîsarên wî derheq zimanê kurdî (li ser ferhenga wî kurdî û destûrîya wî ya zimanê kurdî û yên din). Bi fikr û ramana min efirandinên Cegerxûn bi temamî bi naverokên xwe va, bi hunerê nivîsarê va, bi bedewîya nivîsandina xwe va ji nivîsarên gelek şayîrên dinyayê bi navdar, şûreşgir û demoqratên niha danaxwe. Eger şiêr û helbestên Cegerxûn bihatana wergerandinê ser rûsî, înglîsî, frensî û almanî, dinyayê pê bihesîya û bigota eva gilîyan rast in, neteweyê kurd dikare xwe bextewar hesab bike, ku şayîrekî wusan mezin, pêşkevtî, demoqrat û întêrnasîonalîst ji nav sîngî û berê Kurdistanê derketîye û, helbet, neteweyê kurd dikare bi navê Cegerxûn ferix û kubar be.

* * *

Çend gilî li ser dîwana Cegerxûn ya çaran pêwîst e bêjim. Ew dîwana niha li ber min e, ez bi hewesdar wê dixûnim û mîna berê şiêrên wî, helbestên wî bi kurmancîya xweş û şîrîn hatine nivîsandinê. Çaxê meriv wê dixûne, qêmîş nake wê dîwanê ji destê xwe derxe, meriv her hewasdar e wê bixûne û dermanê dilê xwe tê da bibîne, çar û mikan e, nêt û meremê xwe li rîya serbestkirina neteweyê kurd tê da bixûne, pê bihese, bizanbe Cegerxûn şayîr û dengbêjê çi zemanî û çi bîr û bawerê ye.

Şiêr û helbestên dîwana Cegerxûn ya çaran bi naveroka xwe va mîna şiêr û helbestên her sê dîwanên wî pêşîn in. Ew ji bi raman, nêt û meremên xwe va li ser jîyîn, hal û şerê serxwebûna neteweyê kurd hatine nivîsandinê. Bi texmîn ew parevedibin ser sê koman: 1) Şiêrên evîntîyê (evîndarîyê yan jî dildarîyê); 2) Şiêrên jîyîn, ayîna kurdan, yên tarîya wan û Kurdistanê.

Di dîwana Cegerxûn pêşin da şiêrên evîndarîyê tekteka hene, di wê da piranî şiêr li ser jîyîn, ayîn, hal û tarîxa Kurdan, şerê wan nav xwe û pêşberî stemkaran, dijminên derva û hundur hatine nivîsandinê. Di dîwanên wî yên dudu û sîsîyan da gelek şiêrên wî evîndarîyê hatine gotinê, mesele, di dîwana wî çaran da ev şiêrên dildarîyê çap bûne: "Diyariya yarê" (176), "Yara" (136), "Pîr bûm, dil pîr nabî" 144), "Çep û rast" (142), "Derdê derûn im" (181), "Destê xwe paqijke ji xwînê" (137), "Dil perçe perçe hûr dikî" (196), "Cejna yar dilxweş dibî" (171), "Name ya derd û xeman" (175), "Bextê sipî" (198), "Zengil" (119), "Gazin jî çine" (173), "Ocaxa yar" (183), "Yar hat civîna min bi şev" (185), "Ev dinya pir xweş e" (131), "Tu zanî maç dermanim" (179), "Bi torê bixwîn vê namê" (146), "Di ser çavê mera hatî" (160), "Kurdistan" (54), "Guh bide dîrokê" (199), "Fetwa ya pîrê Mexan da" (194), "Şîrîn lebê" (191), "Me dil daye pertave" (149), "Dilo mizgîn li te şabî" (192), "Penge rû" (177), "Çi bikim bi rojî û nimêjê" (92), "Eman hey lê" (201).

Di van şiêrên xwe yên evîniyê da Cegerxûn ah û zar dike û ah û zara wî li ser welat têne kirinê, di wan da ew dibêje û ji xema dilan dilûvîne, ku ji dûrîya evînê derd û kulê wî pir bûne, di wan da ew xebera "evîn" li şûna xebera "welat", li şûna xebera "Kurdistanê" dide xebitandinê. Çaxê ew ji hizkirî, ji dilketî û evîna xwe ra dibêje: "Eman ji derdê dûrîyê", ew dixwaze bêje, ku ewî dûr e ji welatê xwe, kul i welatê xerîba da dijî, ku ew ji derdê dûrîya evîna xwe Kurdistanê di xwe da ketîye, dîponije, ew nîşan dike, ku ewî bîra welatê kal û bav"e kirîye, ku ew dixwaze welatê xwe azad bibîne, bi serbest hemêz ke, pê şad be, bighîje bext û mirazê xwe Kurdistanê azad û serbest bibîne. Bi şiêrên evîntîyê Cegerxûn tê ber çavan mîna xortekî evîndar, mîna mêrekî mirazxwez, ku evîna wî, mirazê wî serbestî û serxwebûna kurd û Kurdistanê ye.

Mesele:

Pir xweş e, pir xweş e
Ev dinya pir xweş e
Yar pal daye ser min
Rû wek gula geş e

Serbest û azad in
Em dilxweş û şad in
Bê gilî û gazin
Bi dil hev dixwazin

Guldestên evînê
Pêlên derya jînê
Em gihan serbestî
Sed tif li bindestî (133)

Were meyger, bide cema lebaleb
Ku toza bendewarî daweşênim

Delala min dinav destên neyara
Dixwazim wêb i zorê rakişênim

Mebên seyda Cigerxwîn bûye kal
Divê nemrim heta dilber bibênim. (153)

Were hembêz bikin em hev bi şadî
Berî dijmin me têxî bende û davê

Tu rojî dil disojî lê metirse
Cigerxwîn hişk û xurte wek benavê. (151)

Şiêrên Cegerxûn yên dildarîyê bi navê "Agir û pêta evînê" (154 - 159), "Me dil daye Pertavê" (8149), "Dîyarîya yarê" (135) û yên din bi naveroka xwe va yên hezkirina welat in, di wan da mirazê dilê Cegerxûn, dilxweza wî, evîna wî serbestî û serxwebûna kurd û Kurdistanê jîyîna bextewarîya wan e, mesele, li helbesta xwe "Agir û pêta evînê" da ew dibêje:

Evîn jî pêta agirî
Dil girtîye qet namirî
Fêde çine ah û girî
Ahî ji destê te evîn

Nalîn ji ber daxên dikul
Jan daye cerg û nav û dil
Lê, min şikestî pişt û mil
Ahî ji destê te evîn
Gava ji dîlber dûr dibin
Birîn di dil de kûr dibin
Sermest û pird rencûr dibin
Ahî ji destê te evîn (156)

Bawar bike li her şiêr û helbestên evîntîyê da, yên di vê dîwanê da çap bûne, Cegerxûn li paşî ah û zarîn kirina li ser evîna xwe, li paşî pensê wê dan, ev esse çend rêzên girînî li ser welatê xwe dibêje û xwendevanê xwe dide fehmkirinê, ku ewî bextreş e û mirazkor e, çimkî welatê wî bindest e, ku evîna wî, dilxwezî û bextewarîya xort û keçên kurd yên mirazxwez her li zemanê serbestî û azadîya Kurdistanê da wê mîyaser be, biqede û bê serî.

Çend gilîya pêwîst e li ser şiêr û helbestên kurdperwerîyê û wetenperwerîyê binîvîsim.

Li jorê li pêşîyê min da xuyarikirinê, kul i Sovetîstanê da saya serê xebatên kîjan merivan şiêr û helbestên Cegerxûn, yên kurdewerîyê kurdperwerîyê, dostî û hevkarîya miletên bindest ji herdu dîwanên wî pêşîn aşkera bûne. Şiêr û helbestên bi vî cûreyî li her du dîwanên Cegerxûn yê paşîn da (dîwana sisîyan da û di vê dîwanê da, dîwana çaran da) gele kin, mesele, li dîwana çaran da ev şiêr û helbestên wî çap bûne: "Destê xwe paqij ke ji xûnê" (137), "Rewşa Welêt" (40), "Bi ser çîyan ketim" (39), "Ji nûva em berjor diçin" (89), "Kî hilgirî v îbarê min?" (17), "Ez nizanim çi bêjim" (28), "Ta neşewitin, ronî nadî welêt" (66), "Welatperestî" (68), û yên din. Di van şiêran da Cegerxûn dîsan mîna berê dike hewar û gazî, berê xwe li palan, rêncberan, xebatkaran, xwendevanan, zana û hozanên kurdan kirîye, diqîre, dibêje kurdno, ji xewa kibîr hişyar bin, xwe nas bikin, hûn kîne, yek bin, bi şêranî derkevne meydana şerê serxwebûna welat, ji bin destê goveka zulmkarên İranê, İraqê û Tirkîyê azad bin; di wan şiêran da Cegerxûn bernama şerê azadkirina kurd û Kurdistanê nîşanî neteweyê xwe dike. Cegerxûn dibêje: ku kurd bigihîjne merem û mebestê xwe, li pêşîyê pêwîst e dijminê nav xwe (axa, began, şêxan, pîran, bûrjûwazan û kapîtalîstan) ji welat derxin, mesele, ew dinivîse:

Ev bûye sed salên we
Kûçik dixun malên we

Keşe û şêx û mela
Li we dikin teşqela

Axa u mîr û paşa
Wek hirç û gornepaşa

Ew tev beg û efendî
Lê win ji wan re gundî (114)

"Olperest û êlperest,
Navên kurd bibî serbest" (23)

Qata kurdên xwedî mal
Bi dijminre bûn heval (87)

Dijmin ku em derxin bi zor
Avên çeman em bibne jor
Zaz û hekar û bext û lor
Pir xweş bikin vî warê min (18)

Heta xwînê nerêjin
Em nikarin bibêjin:

Ku em jî bûne milet
Xwedî leşker, bi dewlet (86)

Cegerxûn dibêje, ku gundî û xebatkarên tirk jî mîna gundî û xebatkarên kurd li bin destê qata jorîn da (sinifa jorîn da) ya axa, beg, bûrjûwa û kapîtalîstên tirkan da nin, ku ji bo azadkirina xwe herdu qatên jêrin tirk û kûrd bibin yek:

Qatê jêrî tirk û kurd
Tev birçîne, tev zigurd

Divê ew dest bidin hev
Xebat bikin roj û şev

Bixin destê xwe ew dar
Herdû bibin xwedî par

Yanî bibin du dewlet
Dostê hev bin du milet (87)

Bibin bi dost û heval
Xwedî zêr û xwedî mal

Destûr bibî dîmuqrat
Dîmuqrata Rojhilat

Qad û xwendin tevayî
Wekhevî û birayî. (47)

Ez bilura Marks im
Dengê rista bêkes im

Ji hêvîyan avis im
Ez nizanim çi bêjim (28)

Di şiêra xwe "Ta neşewitin ronî nadî welêt" (66) da Cegerxûn dibêje:

Zenda vemalin, bikevin Zagros
Êrîşî dijmin bikin bi harî

Em şêrên çîya, piling û ejder
Zaz û bext û lor, sor û hekarî

Rabin bibin yek, destan bidin hev
Ji bo me divêt tenê hişîyarî

Şazde milyon kurd gernas û mêrxas
dane serê xwe ew reşe - çarî

Ta kengî dijîn perçe, perçe kurd?
Ma kî dixwazî vî îş û karî!?

Raste bindesît karê qelsa ye
Ji ser xwe rakin wê em neçarî (66)

Rast e, kesek jî îş û halê neteweyê kurd qayl nabe nek bi tenê ew naxwaze vî îş û karî, wusan jî hemû dost û cînarên wî xêrxwez dixwezin, ku kurd bi serxwebûn bijîn, Çaxê xeberden tê kirinê, ku neteweyê kurd bi tomerî 20 mîlyonî zêtetir e, (li Tirkîyê 10 mîlyon in, li Iraqê 3 mîlyon in, li İranê 5 mîlyon in, li Sûrîyê mîlyonek e) xêrxwez û dostên kurdan dibêjin: "Divêt dewleta kurdan serxwebûyî hebe" Rast e, divêt serxwebûna kurdan hebe, lê neteweyê kurd ji destî dabeşkirina welatê xwe ketîye bin destê sê - çar gurên har, (hukumeta İran3e, Iraqê û Tirkîyê), ew tu caran naxwezin kurd û Kurdistan bi serbxwebûn bin, ew dixwezin heta hetayê parçê Kurdistanê li bin destê wan da bimînin. Dibe li paşewextîyê hal û wext û zeman bê guhastinê li wan her çar paşewextîyê hal û wext û zeman bê guhastinê li wan her çar welatan da kêm û zêde qayl bin avotonomîyê bidne kurdan, ew jî avotonomîya nav liser mîna avotonmîya kurdan li Iraqê da.

Niha em dibînin, ku dînya parevebûye ser sê komên mezin: 1) Dinya sîstêma welatên sosyalîstîyê; 2) Ddinya sîstêma welatên kapîtalîstan û împêralîstan; 3) Dinya welatên serxwebûyî yên bêteref. Welatên İranê, Iraqê, Tirkîye û yen din li Rojhilata nêzik dikevne nav dinyaya welatên sîstêma serxwebûyî. Ew welat jî dibînin eger hal û wextê dinyayê tê guhastinê û eger xêr û bêr û kara wan di wê guhastinê da hebe, ew sîyasetîya xwe derva diguhêzin: yan xwe li alîyê dewletên sîstêma sosîalîstîyê digrin, yan jî xwe li alîyê dewletên sîstêma kapîtalîzmê digrin û bi dizîva dibne dost û hevalên împêrîalîzmê.

Bi xeberdan, bizar her kes dibêje "li zemanê hilşandina (ruxandina) sîstêma kolonyaliyê da, helbet, mafê neteweyê kurd heye bi serxwebûn û serbest bijî." Ku xelqê kurd serbest be, bi serxwebûn bijî, lazim e hukumetên sîtemkar destê xwe li parçê Kurdistanê bikişînin, bihêlin kurd bi serbestî û serefraz bijîn, yan jî pêwîst e neteweyê kurd hemû hêz û qewatên xwe bike yek, şer bike û bi zorê serxwebûna xwe bi destê xwe va bîne. Ji van herdu rîyan rîya pêşin bi destî hukumetên sîtemkarên kurdan qet tu caran nabe û nayê kirînê, rîya paşîn her rîya rast e, şûreşgerî ye, divêt di wê rê da yekîtîya kurdan hebe, ew bi destê zorê serxwebûna xwe bi destê xwe va bînin. Ji ber vê yekê Cegerxûn dibêje:

Heta xwînê nerêjin
Em nikarin bibêjin:

Ku em jî bûne milet
Xwedî leşker; bi dewlet (86)

Zanim sîyaset tev derew
Divê ku kurd rabin ji xew

Destan bidin top û tiving
Li ser çîyan qêrîn û deng

Ji nav welêt derxin neyar
Qada me namênit beyar (100)

Hewar û gazîyên Cegerxûn: "Şer kin bo xatirê welat", xwînê nerêjin, kesek ji me ra nabêje milet", rast in. Lê pêwîst e serkarên tevgera neteweyê kurdan baş bizanibin, ku kengê pêwîst e kurd bi top û tiving derkevine meydana şerê serxwebûna kurd û Kurdistanê. Bi top û tiving, xişt û xenceran li paşî şûreşa Okyabrê li nav salên 1918 - 1932 da kurd rabûn, şerkirin pêşberî sîtemkarên xwe. Hingê wextê wan çek û silihan bû wî wextî sîtemkarên kurdan sist bûn, mîna niha tank, balafir (firoke), rakêtên wan tune bûn, eger yekitîya kurdan wî wextî hebûya, eger axa, beg û şêxên kurdan xayîn derneketana, terefdar û arîkarên kurdan ji welatê derva hebûna, kurdên serbest bibûna, ser ketana. Lê sed car mixabin, wusan neqewimî. Ew sal û zeman çûn, derbas bûne, niha hal û hewalê welatên sîtemkarên kurdan hatîye guhastinê, ew bi hêz û qewat bûne, bûne xwedî leşkerên bi tertîb û tendurust, bi tank, top, firoke, rakêtên şer, hemû sazmanîya hukmeta wan, hemû teşkîletên wan yên partîyê, yên rewşenkirinê bûne hêlîna şovînîyê, faşîzmîyê. Eger niha kurd bi top, tiving û reşaş, be alîkarîya hundur û derva rabin, li serê çîya şer bikin, ew nikarin li pêşberî leşkerê bi tank, firoke, rakêt, teyax bikin, dibe şerê wan wê waxtekî bikişîne, lê divêt ew bizanibin, ku ew diş erê wusan da ser nakevin, wê belaş xûna xwe birêjin, gundên xwe, bajarên xwe bidne ber tankan, firokan birûxînin û malê xwe bidne talan û tajankirinê. Şerê kurdan ê serxwebûna wan niha pêwîst e bi şerê hemû îşker û karkerên tirk, ereb û farsan va bê girêdanê, divêt pale, gundî, rencber, xebatkar û bîrewerên gund û bajarên tirk û kurd yên ereb û kurd û yên fars û kurd bi hevra, bi tevayî rabin peşberî kevneperestan û împêralîstan, pêşberî zumla hukumeta dîktatorî, bo xatirê sazmanîya here demoqratî, bo xatirê dostî, hevkarî û wekhewîya kurd û ereb, kurd û tirk, kurd û farks. Ev e armanca nivîsarên Cegerxûn. Li cîkî du ew dibêje: "Em şer naxwezin, lê ew tê ber derê me" (58)

Şêrên wesa naxwazin
Ne gilî û ne gazin

Milet hemî bibî şêr
Nebî jor û nebî jêr

Bê tizbî û def û xişt
Welêt bikin wek bihişt

Ne bindestî ne jî zor
Bere bimrî qata jor

Tev de em bibne yek qat
Destûr bibî dîmuqrat

Pale bibin xwedî kar
Zevî bidin dest cotkar

.................

Doza me ye serxwebûn
Lê dixwazin pêşveçûn (52)

Di dîwanê da wusan jî çend şiêr û helbestên mezin li ser ayîn û tarîxa neteweyê kurd hatine çapkirinê, mesele: "Em şer naxwazin, lê ew tê ber derê me" (58). "Aleqemşê" (83), "Hovîtîya dijmin" (20) û yên din. Ev şiêr û helbest ne mîna şiêr û helbestên evîntîyê û kurdperwerîyê ne, ev ji wan mezintir; her yek ji wan wek sê - çar - pênc - deh - donzdeh belg in, ew mîna serhatîyan û dastanan dirêj in û bi naveroka xwe va ew jî mîna wan li ser jîyîn, ayîn edetê kurdan û dîroka wan têne gotinê. Bi gilîkî bi naveroka xwe v abi teqil û li hev anîna bendên rêzên bi rengê şiêran û helbestan hatine nivîsandinê. Şêr û halbestên Cegerxûn yên bi vî cûreyî nivîsandî li dîwana wî pêşîn da jî hene, mesele, "Serxwerabûna mirîşkan" (48-50) , "Şahnama şehîdan" (5-56), li dîwana duduwa da "Cotkar û zevî" (102 - 107) , "Serpêhatîya Cîwan û dewlet" (108-121) , "Tarîxa siltan Saledînê Kurd" (126-129), "Serpêhatîya Şepal û Sitêr" (111-118) û li dîwana sisîyan da: "Kîme ez" (9-16), "Pîra merivxur" (61-68), "Zincîr ji gerdanim şikest" (84 - 94), "Rencberê bi rûmet" (169-178), "Nivîsarek bi yar" (188 -195) û yên din.

Ku xwendevanên me delal baş haj qîmet û nirxê van serhatîya û destana (poêman) bin, divêt meriv başqe mijûlî lêgerîna tertîbî, tendurustî û sazmanuya wan be, guh bide ser naveroka wan, xemlandina wan û xeberên wanê bedewî. Eva jî mesleke mezin e bi hewasdar e li pirsên lêgerîna efirandinê Cegerxûn da. Em hêvîdar in li paşewextîyê zan-yarên lîtêratûra kurd wê vê pirsê safî û zelal bikin.

Li kurtayê da ez divêt bêjim, ku ev serhatî û destan tev wan komên jorên min navê wan nivîsandî xizneke gelek girnbiha ne, ew bi tevayî ênsîklopêdîya jîyîn, ayîn û hal û tarîxa neteweyen kurda ne, ênsîklopêdîya şerê wî yê serxebûne li nav salên destpêka sedsalîya bîsta heta van salên paşîn. Merivê baş herçar dîwanê wî bixwîne, mijûlî naveroka wan û sazmanîya wan be, wê bê ser wê fikirê û wê ramanê, û bêje bi rastî her çar dîwanên Cegerxûn ênsîklopêdîya peydabûn û pêşveçûna neteweyê kurd de, ya helketin, serketin û daketina şerê serxwebûna kurda ne, ênsîklopêdîya rabûn û rûniştina kurda ye, ya hevbendîya kurd, ereb, fars û tirka ne.

Her şiêreke Cegerxûn, her helbesteke her çar dîwanên Cegerxûn ji nav dil û hinavê wî, ji kuranîya dilê wî, ji hiş û aqilê wî gihîştî û safî û ji behra zanîna wî hatine gotin û nivîsandinê; peydabûna wan, efirandina wan bi hal û wextê dinyayê ra girêdayî ye, ji berhal û jîyîna kurdên bindest û zerandî û ji ber roja wane reş û bextê wanî kor û şiêr û helbestên Cegerxûn hatine hunandinê. Di wan da wêne û şiklê kurd û Kurdistanê bi destê hostayê xeberên bedewî kişandî ne. Kesek di xemil, nexş nitra wan da şikbir nabe, gişk bi rast û rasteqîn in. Lê pêwîst e ji bîr nekin, ku ew li cî û wextê xwe da giranbiha û bi nirx in. Bingeha naveroka her çar dîwanên wî, bîr û bawara efirandinên wî ew in, ku şervan û tekûşerên neteweyê kurd zanibin, ji bîr nekin, ku rîya azadkirina kurd û Kurdistanê dûr û dirêj û giran e, bona wê yekê niha li berê pêşîn lazim e yekitîya hemû kom û partîyên wan hebe, lazim e li pêşîn ew bixebitin, nehêlin milet qir bibe, pûç be, divêt milet xwedî bikin, ku ew xwe wunda neke, zimanê xwe, kultura xwe, yekîtîya xwe pêwan bike, bona vê yekê divêt kom û partîyên wan li her der abi serbixwe hebin, divêt komên wan (yên xortan, yên jinan, yên xebatkaran, yên gundî û palan, komên ronahîkirina milet, yên çapkirin û belavkirina kovar û rojnamên kurdî) bi aşkera û binîva hebin û tevgirêdana wan bi hevra hebe, divêt tegirêdana wan wusan jî bi hemû komên pêşkevtî yên ereb, tirk û farsan ra hebe, bi tev wan bixebitin, pêşberî kevneperestan û împêrîalîstan şer bikin, şer bikin bo xatirê serbestîya xwe bo xatirê dostî, biratî, hevkarî û aşîtî li nav kurd û ereb, kurd û tirk, kurd û fars. Ev e bîr û bawara Cegerxûn, ev e dilxwezîya wî, merem û mebesta efirandinên wî.

Lenîngrad, 20.09.1980

CEGERXWİN, DENGBÊJÊ RASTİYÊ Û AZAYÊ
CASIMÊ CELÎL

Navê Cegerxwîn, navê hostê xebera, xudanê lewzê şîrin li herçar terefê Kurdistanê, ji rohilatê girtî hetanî roavayê, ji şimalê hetanî canûbê nava xwendevanê kurda da xweş eyan e. Şiêrêd wî bûne stran û nava cimetê digerin. Xort û qîzê kurdaye nû bişkivî nivîsarê şayîr bi devkî hîn dikin, bîr û bawarîya xwe, miletperwarîya xwe bi wan şiêra tam dikin û bi xwe jî dibin ceger bi xwîn. Tune civînek yan jî êvarek, li ku şiêrêd hilbestvanê kurdayî nav û deng neyêne xwendinê.

Navê Cegerxûn nava kurdê Sovêtê da jî eyan e.

İro welatê Sovêtê da -welat, kîderê zixtî û zordestî, newekehevbûn û koledarî ji binyatê hatîye rûxandinê, kîderê bi seda cimet azayî û serbestîya xwe destanîne, pareke cimeta kurda tevî wan cimetêd bira çanda xweye miletîyê pêşda dibe, bi tarîq û lîtêratûra xweye kevnar dibe nas û bi hizkirin, navê Cegerxwîn diwekilîne wî va kubar dibe.

Zarokê kurd li Ermenîstanê, mektebvanê koma çara gava pertûka xweye dersê- "Zimanê kurdî" vedikin, şiêra Cegerxwîn "Xwendin" dixwînin. Ewana dengê hilbestvanê şorişvan dibêhên, dengê nalîna dilê wî-bona halê welêt, gazîya wî, ku xort û qîz baş bixûnin, çimkî:

"Xwendin nebî kes naçe pêş
Peyda dibin pir derd û êş
Her dem di bin destê neyar
Em dê bikin xukî û bêş."

Sal bi sal mektebvanê kurdê sovêtê diha nêzîk û hûrgili nasîya xwe didine emirjîyîn û bîr-bawarîya hilbestvanê hizkirî. Ewana li dersxana V-VI da nava pertûka dersêye "Lîtêratûraê da ser Cegerxwîn dixûnin, ku "Zarotî û xortanîya Cegerxwîn halekî giran da derbazbûye. Ji çûktîyê xwe gelekî bi xwendinê girtîye, lê ewî nikarbûye xwastina xwe nîaser bike, çimkî bona wê yekê mecal lazim bûne."

Şagirt ji wê pertûkê derheqa wê revê û çetinayê pê dihesin, kîjan hilbestvan xortanîya xwe da dîtîye. Ewana dixûnin, kut evî wê hesîrîyê, êş û lê danê rika şerkarîyê, miletperwarîya kûr dilê şayîr da sist nebûne, agirê gumanê bona azayê hela diha gurbûye û lema jî Şexmûsê ji gindê Hesarê bûye dengbêjekî ceger bi xwîn. Li pirtûka dersxana V-VI-da ewana dixûnin: "Cegerxwîn çawa şayîr, çawa şerkarê miqabilî împêrîalîzmê, kolonîalîzmê û zordestîyê timê ji alîyê cimete kurda da hatîye hizkirinê. Ew tucara ji dijmina netirsîyaye, tucara ji serkarîya cimetêye giran xwe şûnda negirtîye."

Du şiêrêd Cegerxwîne eyan: "Kurdistanim Ka" û "Pembiwê me ye, lê em tazî ne" li nava wê pertûka dersê da nin. Halê miletê kurde bindest û zêrandî nava van herdu şiêra di bi firekî vedibe. Mektebvanê Sovêtêye kurd, ku welatê xwe da bindestî û zêrandin nedîtîne, îdî rind zanin ku kurd û Kurdistan bi nîrê neheqîyê da zara-zar in, bindestî dewletêd kolonîalîst da tîş-tîşî ne, pîre-pîre, û lema Cegerxwîn dike gazî, dike hewar:

"Bax û bostanim ka?
Ax, gulistanim ka?
Dijmin tev girtin ax!.
Ax, Kurdistanim ka?"

Serpêhatîya Cegerxwîn -ew serpêhatîya miletê me ye; kesîbî, zulm û zorî, hebs û lêdan, werguhêzî û mihacirî. Lê tevî van gişka-serbilindî û kubarî, mêrxasî û egîtî, hîvîya bêşikbi şerkarî bigihîje armanca xwe. Bîr û bawarîya nivîsarên Cegerxwîn ew bîr û bawarîya miletê me ye. Loma jî ewana ewqas ji alîyê cimetê hizkirî ne û milet wana diparêze.

Mezinaya Cegerxwîn, çawa rewşenbîr-merivekî xudanê bîr û bawarîya pêş nek tenê li wê yekê da ne, gelo ew çawa halê miletê xwe dikewgire, bona miletê xwe dike hewar û gazî. Mezinaya her fikirdarekî, usa jî mezinaya Cegerxwîn nava wê yekê da ne, wekî ewana ji qalibê miletîyê dertên û bi fikir da rîya xwe va dibine hûmanîstêd mezin, dengbêjed hemû miletêd bindest û zêrandî, li kîjan qulbê dinyayê da jî ewana bivin.

Cegerxwîn bi şiêrêd xwe va piştovanê heqîyê ye, piştovanê azayê û merivhizî ye. Ew nikare dengê xwe bilind neke, neke gazî bona wan efata, wan wetenhiza, yêd ku rabûne şerkarîyê li Afrîqayê, Asîayê, Amêrîka Latînîyê da, bona wan mileta yêd ku mîna miletê kurda bin nîrê neheqîyê da têne zêrandinê. Bona înternasîonalîzm û merivhizîya Cegerxwîn miletêd dinyayê wê nivîsarêd şayîr bixûnîn, hij wana bikin û bivin piştovanê şerkarîya miletê kurda. dewlemend e ziman û dîdemêd bedewatîyê nivîsarêd şayîr. Nava wan da bi awazêd reng-rengî fikirdarîya miletîyêye pirqurne dîhar dike. Tune şîêr, kîjanî em bixûnin û meseleke cimetê, aqilbendîke kal-bava tê da nevînin. Kanîya zimanê Cegerxwîn zimanê miletê me ye, çavkanî, ku şêlû nebûye, ava wî zelal e û dilê kesirî hêsa dike.

Nivîsarê şayîr bona zanîyara û kurdnasa wê bivin esasê çendik çend lêkolandinê ulmî. Xebata ulmîye pêşin ser "Poêzîya Cegerxwîne bajarvanîyê" sala 1966 a li Yêrêvanê ji alîyê înstîtûta rohilatnasîyê ya Akadêmîya Ulmuye Ermenîstanê hatîye çapkirinê. Xudanê vê lêkolandinê Ordîxanê Celîl pertûka xwe da usa jî çil û du şiêrêd şayîre hilbijare neşir kirîye. Herdu cildêd Cegerxwîne pêşin îdî zû va dest nediketin. Bona ku şiêrêd van herdu dîwana bikevin destê xwendevanê sovêtîyê, Ordîxanê Celîl ew şiêr welgerandîye ser tîpê rûsî. İro ewana bûne milkê xwendevanê kurdê sovêtîyê.

Salekê şûn da hilbestvanê meyî hizkirî wê bive heyştê salî. Bon emrekî heyştê sal ne kêm e û ne pir e. Ne kêm e, çimkî tebyeta "bîsaf" bixwazî -nexwazî ya xwe dike, ji sehet qewat û taqata bende kêm dike. Ne pir e, çimkî Cegerxwîn şayîr hê cahil e (genc e). Gava şiêrêd wîye nû nivîsî dixunî, dilkutana wîye alavî û hur, dibêhêyî. Ewî hê genc e, çimkî efirandinêd wî da em dengê tofanê dibêhên, nerehetîya ruhê wî bona bext û yazî, armanca milet. Bêtaqetî, ofîn û axîna kaltîyê ne pêşê şayîrê meyî hizkirî ye.

Ez bawer im, ku şayîr hê sal salêd direj w ême bi nîvîsarêd xweye giranahava şake.

Ez li pîrozbayî bimbarekîyê didime şayîr bona çap bûna dîwana wîye VI-a û guman im, ku ev dîwan jî mîna dîwanêd Cegerxwîne pêşin li alîyê xwendevana bi hizkirin bê qebûlkirinê.

Ez ji hevalê "Roja Nû" ra divêjim serfinyaz bin, rûspî bin, ku we xizmeta çap kirina dîwanêd şayîrê meyî nav û deng hildaye ser milê xwe, çimkî bi wê yekê va hûn alîkarîya mezin didin pêşdaçûyîna lîtêratûra cimeta me.

10.02.1982 Yêrêvan - Ji nexweşxanê

Ji pirtûka bi navê HÊVÎ - AŞITÎ

PÊŞGOTINA ORDİXANÊ CELİL

Pêncî salî zêdetir e, wekî navê Cigerxwîn ser zarê kurda ne. Pêncî salî zêdetir e, wekî Şêxmûsê kurê Hesen, Hesenê ji gundê Hesarê bûye Cigerxwîn, bûyê dengbêjê derd û kulê milet. Û vêga, çaxê dibe xeberdan derheqa edebîyata kurda, îlahî derheqa edebîyata kurdê Kurdistana şerkar, emnavê Cigerxwîn çawa şayîr timê rex nevê klasîkê me; Meleyê Cizîrî, Ahmedê Xanî, Nalî, Pîremerd, Goran, Ahmed Mûxtar Caf, Zîwar, Bêkes û yêd mayîn bi bîr tînin.

Kî ye Cigerxwîn, ser çi dinivîse, çi ye xwestina wî? Hergê em karibin cahaba van pirsa bi kurtî bidin, şikilê Cigerxwîn çawa şayîr wê rind bê ber çava. Navê Cigerxwîn esle Şêxmûs e, ew ji dîya xwe bûye sala 1903 li Kurdistana Bakûr, li gundê Hesarê. Zarotî û xortanîya Şêxmûs di belengazîyê û hêsîrîyê da bûye. Ewî di biçûkatîya xwe da bêbextîya dewlemenda, şêxa û pîra dîtîye, hizkirina wî ber bi xwendinê, her bi zanebûnê rêke fire û pir çetin danî pêşîya Şêxmûs.

Sala 1914, çaxê şerê cîhanê yê yekem destpê bûî Şêxmûsê yanzdeh salî şîrinaya û lezeta emir nedîtî, mîna dê-bavê xwe, mîna bav û bapîrê xwe rîya rev û bezê, rîya hêsîrîyê girt, tevî der û cînara çû gihişte heta gundê Amûdê . Sal sala derbaz bûn, Şêxmûs xwedina xwe melletîyê stand û bû mele. Bi gotina Celadet Bedirxan Şêxmûs bû pêşnimêjê gundîya, mehra wan dibirî, zeketa wan dixiste rêzika şerîyatê û bi vî teherî eûra xwe dikir.

Melletîya Şexmûs dirêj nekişand. Ewî zûtirekî terka melletîyê dadest bi cotkarîyê kir.

Şêxmûs hê cahil bû. lê wê cahiltîya xwe da ewî gele çetinayi dîtîbûn, gund û bajarê Kurdistana Turîyê, İranê, İragê gerîyabû. Kurdistana kurda, Kurdistana perçe-perçe ber çavê cwe dîtibû. Derdê milet, derdê walêt dil-hinavê şayîr sotibû. Wê hênê hineka zanibû, wekî navê Şexmûs diha Şêxmûs nîn e, wekî ji derde Kurdistanê, ji derdê kurdê bindest ewî navê xwe kirîye Cigerxwîn û bûye dengbêjê azaya welêt.

Cigerxwîn biryar da xwe, heta sax e li rû dinê xizmeta miletê xweyî zêrîyayî bike, xizmeta azaya û ne bindestîya wê bike. Dîtinîya ko ewî dîtibû dilê wî kiribû kûra egir.

Têma Kurdistanê, têma watanê kurda poêzîya Cigerxwîn da têmeke sereke ye. Cigerxwîn Kurdistan rind nasdike, ew gerîyaye deşt û banîyêd wê, şabûye bi çem û kanîyêd welêt. Ewî dîtîye, wekî Kurdistan çewa cî,çewa toprax heye, lê Kurdistan Kurdistana Kurdan e, kurd li wir ne xweyê hebûna xwe ye, ne xweyê xwelîya xwe ye, welat li ser navê kurdan e, lê kurd tê da bêcî ne. Bi gotina Cigerxwîn "Kurdistan sertaca Silhedînê kurd e '', enîya wê roje''di birca asmanî'', herdu birûyê wê mîna kevanê Rostemî Zal in, herdu zulfêd wê tîrê qehremanî ne,wê agirê Zerdeşt û Mezdek e, heru çavê wê mîna herd darê Hurmuzê ne, herdû lêvê wê mîna kitêbê Hecî Qadir in, zimanê wê mîna bendeke efrandinêd Ahmedê Xanî ye çena wê - çîyayê Cûdê ye. Bona şayîr Kurdistan - ew bûk e, bûkreke rû bi xêlî ye, bona wê bûka delel xort;

Ji Loran ta bi Zazan tev bi xencer
Dihatin hev li meydanê beranî.

Cigerxwîn helbesta "Şam şekir e, welat şîrintir etin nedîtîye, wekî Cizîr, Şehrezor, Gor, Loran tev qîzê wê ne, cahil in û ser xwe ne "…pir şepal in, ber zewac in" û bira xortêd kurd destê xwe ji bedewa bernedin, bira bi dîlê xwe wana ji xwe ra bixwezin, qelenê wan jî "yektî û xwîn û xwendega ye."

Cigerxtin nedîtîye, wekî Cizîr, Şehrezor, Gor, Loran tev qîzê wê ne, cahil in û ser xwe ne "…pir şepal in, ber zewac in" û bira xortêd kurd destê xwe ji bedewa bernedin, bira bi dîlê xwe wana ji xwe ra bixwezin, qelenê wan jî "yektî û xwîn û xwendega ye."

Cigerxwîn bona azaya Kurdistanê, bona serxwebûna Kurdistanê pirsa xwendinê û şorişgirîyê pêşda dikşine. Kurdistan nikare azabe hergê xort û qîzêd wê ne xwendevan bin Kurdistan nikare serbest be hergê xort û qîza da, nava milet da yekbûn tunebe.

Şayîr xort bû, kol i Kurdistana Turkîyê sala 1925 dest bi şorişa miletîyê - azadarîyê bû. Serkarî li wê şerkarîyê Şêx Seyîd dikir. Rast e şorişa kurda ji alîyê neyarê milet bi destê zorê şikest, lê ewê şopeke pir giran û nebîrkir bîr û bawerîya Cigerxwînha hişt. Cigerxwînber çavê xwe dît, çawa bêbextîya kedxurê kurda: axa û bega nehişt wekî şorişa Şêx Seyîd serkeve, bigihîje meremê xwe. Ewî didît wekî kirinêd neyara ruhê kurdayê şorişgirîyê texsîr nekir, qewata zend û bendê wê neşkênand.

Berî medresa xwe temam bike Cigerxwîn çûbû Kurdistana İranê û İraqê. Wê rêwîtiya xwe da ewî nek tenê mêranîya û mêrwasîya milet dîtibû, lê usa jî bêtifaqîya serokê eşîrê kurda dîtibû, yên ko neyarî di kirine nava milet û zîyaneke pir giran digîhandin yekbûna wî.

Cigerxwîn çewa dengbêjê derd û kulê cimetê, çewa şayîrê wêyî şorişgir borcê xwe hesab kir derheqa şerê kurda da milet ra gilî bike û şiroveke. Nêta wî ew bû, wekî bona rast têgîhiştina net û meremê şerkarîya îroyîn pêwîst e ko milet rind zanibe mêjûyî şerkarîya xwa ye qurna himberî dijminê der û hundur.

22 Çirîya Paşîn sala 1946 bajarê Mahabadê civata Kurdistana İranêye miletîyê cara pêşîn derheqa çêbûna Cûmhuryeta Kurdistana İranê ya Demokratîyê elam kir. Şorişa Kurdistana İranê gihişte meremê xwe. Lê jîyana ko miletê kurd teze destpêkiribû xweşî hukumeta İranê ya paşverû nehat û wana Cûmhuryeta Mahabadê bi destê zorê hilanî. Vê kirina nepak da alîkarîke pir mezin dane İranê împêryalîstêd Anglîyayê û Amêrîkayê. 31 Adarê sala 1947 li bajarê Mahabadê hukumeta İranê ya paşverû bi serekvanîya genaralê amêrîkî Şvarskopf, hersê serokê Kurdistana İranê ya Dêmokratîyê; Mihemed Qazî, Seîd Qazî û Sêyfî Qazî darê daraxacê xistin. Pey vê qewimandinê Cigerxwîn helbesteke xwe pêşkêşî bîranîna serokê şorişa Kurdistana İranê, Qazî Mihemed kir,

"Xakî Kuridstan bi qurban, pir ciwan û paqij î,
Xwîn rijandin pir kurên te w ali her alî rijî,
Miletê kurd ta ko sax e ew ji vê rê nagerî,
Afarî, afarî,
Qadî Mihemed afarî."

Wexta Kuridstana İranê da bona azayê û ne bindestîyê xûn dihete rêtin, li Kurdistana İraqê da miletê kurd bi serkarîya Mistefa Barzanî rabêbê şerkarîya azaya xwe. Hukumeta İraqê bi serekvanîya Nurî Seyîdê xûnxur mîna hukumeta İranê top û tank şande miqabilî kurda, ewî jî mîna hukumeta Kavam Ês-Saltanê her dera dera daraxacê danî û lawêd kurda darda kir. 11 Meha Hezîranê sala 1947 li bajarê Bexdayê bi destî hukumeta Nurî Seyîd, çar lawê kurda: Mistefe Xoşnav, Izêt Ebdûl Ezîz, Xêyrûlla Ebdûl Kerîm û Mehmed Mahmûd, yên ko serê xwe danîbûn boy oxira Kurdistanê, hatine kuştin. Cigerxwîn dîsa denê xwe bilind kir, ewî helbesta "Gernasê Mameş Xoşnav nav xoş" nivîsî û pêşkêşî şehîd Xoşnav kir.

Salên şerê cinanê yê duda Cigerxwîn ser şehîd û şerkarê kurda poêmek bi sernivîsa "Şehnama Şehidan" nivîsî. Bona nêta vê helbestê bigihîje her xwendevanekî, her cotkarekî, şayîr poêma xqe diha bi sivikî û diha bi zimanekî zelal nivîsî. Ewî nava 196 xeta da navê 42 mêrxasê kurda hildide, yên ko jîyana xwe dane bona serxwebûna Kurdistanê. Xwendevan ber çavê xwe rengê Xalitbeg, Kemal Fawzî, Usiv Ziya, Salih - Begê Hênê, Evdilqadirê şêx ji Nehrîyê û yêd mayîn dibînin. Cigerxwîn poêma xwe da van egît û pehlewana ra xeber dide û derheqa halê Kurdistana bindest gilî dike.

Cigerxwîn çawa şayîrê edlayê, çewa şayîrê şerkarîya rojê hatî, bona pismamtîya û biratîya miletêd dinyalikê ji sînorê Kurdistanê dertê. Ew nefereke ji neferê mala wan şayîr û nivîskarê dinyalikê, yê ko temamîya emrê xwe, temamîya nêt û feraseta xwe pêşkêşî pêşveçûna milet, pêşveçûna şuxulê aştîyê li dinyalikê kirîye.

Cigerxwîn emrê xwe da du şerê cîhanê dîtine. Ewî birçîbûn, hêsîrî, kuştin, rev û bez, gund û bajarê wêeran, zevîyê bêxwayî, zarê êtîm û gele ecebê giran ber çavê xwe dîtine. A bona çi şayîr helbesteke xwe da ko nav lêkirîye "Hûn çi zanin şer çi ye", dinivîse:

"Pîj û ber dibarin fironek, top û tang,
Bi qîrîn, bi xumîn bûye şer, bûye ceng,
Kmişîn, hilweşîn xan û bircên belek,
Genî bûn, kurmî bûn, pir keleş, pir cendek,
Bi singo bi gulla didirin, dikujin,
Ser gever, çav beloq, dev jihev mêr û jin."

Cigerxwîn şerê çînî rind zane. Ew divîne, wekî dinya mîna berê ne destê kedxuran e, ne destê miftexiran e. Ev divîne, wekî dinê da dewleteke mîna dewleta Sovyêtê pêşda hatîye, dewleteka pala û gundîya ko piştovanê hemû miletê feqîr û belengazan e. Helbestêd xwe da Cigerxwîn divîne û dinivîse, wekî dinê da hê qeyde û qanûnê împêryalîzmê batmîş nebûne. Wekî dijminê xebatkara yê here pêşîn împêeryalîzm e. Awa bona çi Cigerxwîn helbesteke xwe, ko pêşkêşî aştiyê kirîye, nav lê danîye: "Kî divê şer, kî divê selam?"

Cigerxwîn emrê xwe da neyî xort e, lê xort e û xurt e bi şuxulê xwe va, bi qeweta helbestê xwe va. Ew xort e, çimkî her dem xwe dide ber çetinaya û bi qewata xortanîyê ew çetinayî, ew tengasî alt dike. Cigerxwîn meşa emir, veguhastina wê tim û tim bal cahila, bal xort û qîza dibîne bi vîm eneyî şayîr xwe xort hesab dike.

Pey xilasîya şerê cinanê yê duda, sala 1951, bajarê Bêrlîna Rojhinat, Bêrlîna ko wextekê paytextê faşîstê Gêrman (Alman) bû, mihrîcana cahila û xwendekara yê sisîya çêbû. Wvê mihrîcanê dilê Cigerxwîn da şabêneke pir mezin pêş da anî, çimkî paytexta dijminê merivayê bûbû merkeza mihrîcana cahila û xwendkarê dinyalikê, mihrîcana aştîyê li temamîya dinyalikê. Rastî jî, eva yeka qewimandineke nebînayîbû û Cigerxwîn helbesteke xwe a nû pêşkêşî vê mihrîcanê kir:

"Herin mihrican, mihricana xweş
Destê xwe bigrin ciwan û keleş,
Hindî û Çinî, Ereb û Hebeş,
Hemî bibin yek, iç gewr û çir eş,
Hey keçên ciwan, wey xortên ciwan,
Xêrxwazên cihan herin mihrican."

Cigerxwîn ji xortên cihanê ra dibê, ca li Bêrlînê pirsyarkin çika çi kar, çi xêr di şer da heye. Ew gazî xort û qîza dike li Bêrlînê, ko hemû lawê cihanê destê xwe bidine destê hev, hevra "bêjin derd û kulên xwe", wekî bikin yek hemî bîr û bawarya dilên xwe, kar bikin boy aştîya dinê. Helbesta Cigerxwîn "Em şer naxwazin, xortên dêmoqrat, keçên dêmoqrat" nek tenê dengê Cigerxwîn e bona azayê, nebindestîyê, pismamtîyê û biratîyê, lê ew usa jî dengê şayîrê kurd e bona serbestîya miletêd bindest, yên ko bin nîrê kolonyalîzmê dizêrin.

Pey şerê cihanê duda, çaxê devê birînê brîndara teze dihatne hev, çaxê agirê şer teze ditemirî, 27 Hazîranê sala 1950 eskerê Amêrîkayê tevî ekserî klîka Lî-Sîn-Man hucumî ser Qora Dêmopratîyê kirin. Şerê Qoreyê gele dilê Cigerxwîn şewitan, şewata dil diha bêtir bû, çaxê şayîr pêhesîya, wekî hukumeta Turkîyayê nek tenê zilamê tirk, lê usa jî xortê kurdê tûnsiz, teze simêel xûdayî şandîye deşta şerê Qoreyê. Helbeste "Neçin şerê Qore", ew dengê Cigerxwîn e, ew qîrînîya wî ye zidî pilanê împêryalîstîyê yê ko dixwazin miletê aza bikine bin qolê xwe.

Sala 1945 gelê Vîêtnamî şerê azaya xwe dikir, ko ji bindestî Fransayê aza be, lê kolonyalîstê Fransayê nedixwast dest ji Vîêtnamê usa zû bikşanda. Şerê Vîêtnama mêrxas, eskerê wêye egît şerekî giran danîn. Navê kela Diyan - Bîyan - Fû dinê bela bû. Ber wê kelê mêrxasê Vîêtnamê derbeke birinê gîhandin eskerê Fransayê, yên ko ketibûne kela Dîyan-Bîyan- Fû û nedixwastin jê derên.

Pey şerê Dîyan-Bîyan-Fû Cigerxwîn helbesteke teze nivîsî ser vê kela nav û navdar, ser mêrxasê wê û zelal da kivşê wekî rêça bindestîya mileta, rêça kolonyalîzmê diçe digihîje dewletên Amêrîkayê Yekbûyî.

Qurna XX. qurneke nerehet e. Welatê sosyalîstîyê boy aşitîya dinê kar dikin, welatên împêryalîstîyê tim û tim ha li vê kuncê dinê, ha li wî kuncê dinê dew û dora çêdikin, piştovanîya hukumetê kevneperest dikin. Bi mena vê piştovanîyê gelê filistînêye mêrxas ji welatê xwe mihacir bûye û ketîye dero dero. Dijminê gelê filistînêye egît şerê serxwebûna xwe dike, lê dijmin neyar e ew gundê filistînîya, malê wan dide êgir, dişewitîne, zarê wan dikuje. Cigerxwîn çewa şayîrekî kurd, çewa şayîrekî pêşverû nikare çavê xwe bigre, denê xwe neke. Ew berî gişka dike qîrîn, dike hewar, helbeste dinivîse û şikyatê xwe dike ser vê hovîtîyê ("Dêryasîn", "Têlzater".)

Têma welêt, têma kurd û Kurdistanê, têma şorişê û serxwebûna gelê me, pirsa xwendinê û pêşketinê, neyarîya û bêbextîya dijminê gel (dişminê der û hundur), pirsa dostayî û biratîya hemû gelê cînar û têma înternasyonalîzmê Cigerxwîn her dem dike binyata helbestêd xwe. Ev e mezinaya Cigerxwîn û bîr û bawarîya wî.

Xên ji helbestên watanperwarîyê û şorişgerîyê, Cigerxwîn şayîrekî lîrîk e, şayîrê hub û hizkirenê ye. Ew nemir e bona gelê xwe û ez bawar im, wekî wê ew roj bê, çaxê ko helbestên Cigerxwîn delal nek tenê kurdê aza wê bixwînin, lê usa jî xwendevanê dinyalikê wê bi tercima zimanê xwe ezberî bêjin û pê kêfxweş bin, çimkî binyata helbestên Cigerxwîn ew delalîya emir e, delalya jîyîna mirov e.

Lênîngrad, Sibat 1983

Xudanê gotina "Ronahî pey tarîyê ye"
Têmûrê Xelîl

Nava dîrokê da degme (kêm cara) diqewime, ku mirovek tenê roleke pir mezin bilîze nava bextê gelê xwe da. Cigerxwîn yek ji wan mirovan e. Ne hewce ye em îro dûr û dirêj derheqê wî da xeberdin. Her tenê em bêjin, ku nava wan miroven e. Ne hewce ye em îro dûr û dirêj derheqê wî da xeberdin. Her tenê em bêjin, ku nava wan kurdên Kirdistanêye, ku bi zaravê kurmancî xeber didin, vê gavê helbestvanê herî mezin ew e.

Gava em helbesteke baş dixwînin, carna nizanin jî xwediyê wê helbestê sax e yan mirî ye. Eger ev helbest baş e, em jê lezetê dibînin û razîbûna xwe didine helbestvan. Em wî helbestvanê hîç nas jî nakin. Dêmek, helbestvan hebe jî, tunebe jî, helbesta wî heye û ew helbestê haqasî bijî, çiqasî ew baş hatiye nivîsarê. Bi serî wê helbestê em wî qîmet dikin. Û gava em pê dihesin, ku helbestvan sax e, em şadibin, çimkî xwediyê wan xeta wê dîsa helbestên baş binivîse. Lê ger helbestvan îdî tune; her kes hindava xwe da ber xwe dikeve, ku ser helbestên wî îdî yên nû wê zêde nebin.

Lê ger tu bi xwe wî helbestvanî nas dikî û zanî ew xet çawa xuliqîne, ku ewî çiqas xebat kiriye bona gel û pêşketina lîtêratûrê, mirovekî çiqas paqij, maqûl, comerd û întêrnasyonalîst, şîrhelal bûye, bona mirina wî dubare ber xwe dikevî. dibêjin ku qewm - pismam bona mirina mirovê xwe ber xwe dikevin, ku giva xelqê xerîb haqasî ber xwe nakeve, ku "xwîn nabe av." Lê na, kî çi dixwaze bira bêje, bona mirina Cigerxwîn ev gotina pêşiya jî bêtaqet e. Çawa dibêjin, "hetanî kevir-kuçik ji digiryan." Dêmek şîna wî bû şîne gel, lema jî gotine: "Serxweşî li gelê wî dikeve."

Belê, ser helbestên Cigerxwîn îdî ên nû wê zêde nebin. Lê çik u ewî pey xwe hiştiye, ew jî bes e, ku mirov her ro bixwîne û jê têr nebe. Mirov dikare ev herdo xetê wî bixwîne, demeke dirêj ser bifikre û heyrî bimîne.

Ev ne dîn e, ev dîntî ye
Dîn serxwebûna milet e

Lê çiqas û çiqas xetêen wî yên yek ji yekê çêtir hene. Û çawa ku em demeke dirêj dikarin bona wê helbestê şabin, ew jî ewqas wext ser wan şabûye û bawer im ewqas we7de, hela zêde, ser wan fikirîye hetani ewana xuliqîne.

Belê, serxweşî gelê wî dikeve, ji berk u ew ewledê gelê xweyî şîrhelal bû û hetanî dawiya jîyana xwe jî bona gel xebitî. Ew ji nexweşiya dilik çû. Û ew mirov ji dilik dimre, kubin qefesa wî da dilik heye. Dilkê wî nexweş bû û ewî zanibû, ku eger îro ban gel hinekî kêm bixebite, dibe hinekî derêj bijî. Zanibû, ku filan xebat dikare navbera sehetekê da jî bike, lê nava sê seheta da dikir. Zanibû, ku kesekê bona wê yekê wî ra tiştek nebêje, lê ew ya xwe dikir, zanibû ku dibe tiştek pêra negihîne, ji vê dinê here û deqa kutasiyê ji xwe ra bêje... "çima ez filan rojê du seheta kêm xebitîm."

Gava bersiva mirina Cigerxwîn mezin ji min re hat, ew bersiva nebixêriyê, bersiva reş dilê min hingavt û wek wê bersivê dilê min jî reş bû û çilmisî. Û min bendeke awa nivîsî:

"Ew bû du sehet min qelem hildaye destê xwe, dixwazim gotina xweya serxweşiyê bi dilekî kovan û xemgîn binvîsim ser mesela mirina Cigerxwînê mezin, lê qelema min nagere, destê min naçe, ku ez ser vê meselê we ra binivîsim. Vê demê ku ez ji we ra dinivîsim, li mala xwe da me, nava zarokan da, lê der-dorê min mirov tirê vala ye, xalî bûye, her tenê dengê Cigerxwîn di guhê min da ne. (Min sala 1982 a, li bajarê Lênîngradê hevpeyvîneke bi 75 deqe bi Cigerxwîn ra çêkir û niha guhdarî dikim.) Sûret û dêmê wî ber çavê min e (me ew wêne dema hevdîtina me tevayî kişand), nama wî ya bona mirina bavê min ser textê min yê nivîsarê ye, ewî bi destê xweyî nazik, bi destên helbestnivîs xeberên serxweşiyê derheqê bavê min da aha nivîsîbû:

Heval Xelîlê Çaçan Mûradov, stêrke geş û ronî bû, şevreşa me de ji ezmanê torevanî qurijî û bi carek winda bû; lê hivîdar im, ku tarîxa jîndariya heval Xelîl dûr û dirêj binivîsin û ji me ra bihêlin, ku tarîxa tore û torvanên Kurdistan di rojekê da fireh û payedar û bilind bibî. Ewê di nav dilê gelê Kurdistanê da jîndar û payedar bimêenî. Bira serî te û biradostan xweşbe.

Haval û dilxwazê we Cigerxwîn, 1.2.1982

Cihan îro bona min teng bûye, bûye dojeh. Mirina Cigerxwîn wek mirina bavê min ez hingavtim. Min jî wek hemû kurda navê wî bihîstubû, helbest û nivîstên wî xwendibûn, ezber kiribûn, lê xwezil min bi çavan ew ne dîta, ku îro tengezar, reben û bêçare nemama. Hevdîtina me ez anîme ser wê bîr û bawerîyê ku bi rastî berî her tiştî ew mirovekî bi dilê mezin û fire bû, paşê hozanekî mezin û hişyarkirê gelê kurd bê.

Ez mirovekî biçûk im, ku Cigerxwîn qîmet bikim. Gelê me bi xwe ew qîmeta mezin daye wî, ez jî lawekî gelê kurd im. Lê tiştek diyer e, ku pey mirina hinek mirovan ra malek, an gundek sêwî û stuxar dibe, lê îro bi mirina Cigerxwîn welatek -Kurdistan û gelek- gelê kurda ziyan û zirarê ket.

Me gelekan dilê xwe da difikrî, ku emê hê gelek cara di şayî û şayîneta da rastî Cigerxwîn mezin bên, lê îro em şîna wî dikin. Belê emê ji bimrin, lê xwezî wî mêrî, ku wek wî bijî, bixebite, ku miletek heyra wî da be, hewcedarî dengê wî, nûr-nedera wî û qelema wî adan be.

Sala 1982'an da, gava ez berpirsyarê pêlweşa Yêrêvanêye kurdî bûm, min cara pêşîn gotareke pir mezin ser Cigerxwîn nivîsî, parçekî dengê wîyî li hevpeyvîna me xiste navê û di radyoyê da weşandinê. Parçek ji wê hevpeyvînê, ku Cigerxwîn gotiye, mirov dibêje qe bona roja îro gotiye. Ewî aha gotiye :

"Bi baweriya min, jîyana wî mirovî, ku ji gelê xwe ra bi paqijî, bi dilpakî xebitiye, bimre jî sax e, nemiriye, wê jîndar bimênî, Tê bîra min, wextê Bêkes miribû, bûrjûwazê kurdê İraqê pere li ser tirba wî bela dikirin. Îcar keçekê rahişte perê wan û qetand, got: -Wextê Bêkes miriye, ne mohtacê dînar û derhemê we ye, Bêkes niha dilê xort û mêra da, dilê keç û jina da cîkî bilind girtiye, îcar bizanibin, ku ewê bimênî û namirî.

Eger ez jî layîq bim, eger ez jî hêja bim weke Bêkes di dilê xort û keça da, jin û mêra da bimênim, ez tim jîndar im, ez tim sax im. Ez bimrim jî ew hestî, goşt û çerm hemû herin, qîmeta wan tuneye, bira herin, lê ezê di dilê miletê xwe da bimênim."

Payiz e. Zûtirekê zivistanê ser kurda da bê. Û çawa zivistanê gelê Kirdistanê di hêla aborî da dikeve rewşeke teng û giran, niha jî weha ye. Lê vê carê ser rewşa aboriyê da rewşa kurdaya di hêla edebyeteye giran jî zêde bû. Gelê kurd sê lawên xweyî pir hêja winda kirin - Cigerxwîn, Yilmaz Güney û Tofîq Wahbî.- Em ber mezinaya wan û xebata wan temene dibin û serê xwe ditewînin.

Cigerxwîn ji nav meç û, ku heta-hetayê di nav me da bimîne. Wê bimîne bi zên û meramê xwe va, bi deng û reng, bîn û buxsa helbestên xwe va. Ji xebata di kovara kurdiye delal "Hewar"ê girtî hetanî beşdarbûna di civîn mîtîngen kurdî va, bi paqijayî û bawermendiya xwe va.

Helbestên wî wê wek berê di nav gel da wek agir bela bibin, ûsa, çawa ku agir lodekê dikeve û pêşî lê nayê girtin, wek agirê Newrozê ewanayê nava dilê gelê me da çiqas here pêl bidin û geş bibin.

Gelê kurda hîç cara baweriya xwe ya bona rojên aza winda nekiriye. Û çawa ku pey zivistanê ra bihar tê û çawa ku helbestvanê mezin - Cigerxwîn dibêje, "pey şevê timê dibe ronahî", çiqasî jî şevereş be, dîsa sibe safî dibe, ûsa jî gelê kurda wê ji bindestiyê aza be. Çawa dibêjin, dijmin wê nava xwîna xwe da bê xeniqandin, çawa ku mesela kurda dibêje, wê bextê bêbexta lê welgere. Vê yekê da wê rola Cigerxwîn jî hebe û helbestên wî wê gotinên xwe bêjin, ji bere w helbest wê bibin çavkaniya baweriya Kurdistaneke aza.