Kemal Burkay

Ev nivîs di sala 1984 da, piştî mırina Cîgerxwîn
hatîye nivîsandin û di Organa Partîya Sosyalîst "Rîya Azadî", hejmar 30 da derketîye.

Seydayê Cîgerxwîn di 22´yê Çırîya Pêşîn da emrê xwe temam kir. Ew merivê jîrek, bawermend, dilgerm ji jîyanê weda kir. Lê mirov nikare bêje Cîgerxwîn mirîye. Ew bi laşê xwe vegerîya axê, lê bi şiêrên xwe, bi bîr û bawerî û têkoşîna xwe di dilê gelê kurd da, di xebat, dîrok û çanda gelê Kurd da wê her bijî. Cîgerxwîn bi xebat û efrandinên xwe zora mirinê biribû, merivên wek Cîgerxwîn nemir in.

Divê em bi dû Cîgerxwîn şînê nekin. Wî emrê xwe vala derbaz ne kir; wî çi ji dest hat kir, karê xwe pêk anî û di emrekî kamil da çû. Divê em bi wî serbilind bin; qîmeta wî, mezinahîya wî baş bizanibin û ew bibe rêberek baş di jîyan û têkoşîna me da nah şunda jî.

Hin Rûçikên (wesfên) Seydayê Cîgerxwîn

Mezinahîya Cîgerxwîn ji çi pêk tê? Gelek rûçikên mirovî yên bilind di şexsê Seyda da kom bûbûn: Wek jîrekî, fidakarî, bawermendî, nefspiçûkî.

Seyda jîrek bû. Wî emrê xwe yê 81 salan bi xebat û têkoşîn derbaz kir. Heya roja mirinê dev ji kar berneda. Heya roja mirinê jî nivîsand, qise kir, ji der û dora xwe ra, ji hêzên welatparêz û şoreşger ra rê nîşan da. Ew di rojên dawî da jî di civînan da, di meşan da bi me ra bû. Ew bi kar û xebat şa dibû, serfiraz dibû.

Seyda merivek fidakar bû. Wî jîyana xwe, kar û xebata xwe da bo rizgarîya gel û welat, da bo rizgarîya bindestan. Tucar ji vê poşman ne bû.

Seyda merivekî bawermend bû. Di emrê xwe da şıkestina gelek serhildanên Kurd dît. Gelek kesan di nîvê re da dev ji kar berdan. Wî di dîroka gelê me da wek mêrxwasî û berxwedanê, nimûneyên sistîyê, bêqîretîyê û îxanetê jî gelek dîtin. Wî ji dijmin gelek teda û zordestî dît; gelek caran hat girtin, malbata wî gelek feqîrî û cefa kişand. Kevneperestên Kurd jî pircaran ew êşandin. Dıgel vê hin caran, merivên ku Seyda bo wan şer dikir, bindestan jî guh ne dida gotinên wî, tê ne digîhîştin. Lê bawermendîya Seyda bi van tiştan ne şıkîya, dilê wî tucar sar ne bû. Wî dev ji şer berneda, di rîya xwe da ajot.

Çıma hin kes şer nîvçe dihêlin? Çıma hin kes di nîvê rê da diwestin, dev ji xebata welatparêzî û şoreşgerî berdidin û heya dawî nameşin? Sedem ev e ku, ew kes, himber êrîşên dijmin dîyax nakin, himber teda û zehmetan sist dibin. Sedemek dinê jî ev e ku, ew kes ne xwedî bîr û bawerîyek xurt in. Qanûnên civakî baş nizanin. Waxta dijmin li wan zor dike, waxta serhildanên gel dişkên, bê hêvî dibin.

Lê merivên ku dîrokê û qanûnên civakî baş dizanin hêvîya xwe winda nakin. Ew dizanin ku zordestî ne bê dawî ye. Duweroj, bibê nebê ya bindestan e.

Seydayê Cîgerxwîn çawa dîroka gelên dinê û ya gelê Kurd baş dizanibû, her usa jî felsefa materyalîzma dîrokî baş tê gihîştîbû. Bawerîya wî bi sosyalîzma ilmî hebû. Hosteyên materyalîzma dîrokî eşkere kirin ku hertişt diguhure û ber bi nujenîyê diçe. Duweroja însanîyetê ya karkeran e, ya bindestan e. Piştî sazûmana sermîyandarî sosyalîzm wê bê û hemû însanan rizgar bike, zordestî û zêrandinê yekcar rake.

Şoreşa Oktobrê li Rûsîya û şoreşên piştî wê ev yek ispat kirin.

Seydayê Cîgerxwîn nefspiçûk bû. Çawa xelk dibêje, mezinan ra mezin, piçûkan ra piçûk bû. Pozbilindî, quretî li ba tunebû. Ji her firsendê îstîfade dikir, bîr û bawerîyên xwe belav dikir, dixwest însanan bigihîne. Bona vê yekê jî însanan jê hez dikirin, jê ra hurmet dikirin.

Hin kes hene jîr in, jêhatî ne, lê pozbilind in. Pozbilindî merivan mezin nake, piçûk dike. Merivên han însanan, dostan, heval-hogiran li dora xwe nacivînin, lê direvînin.

Ew rûçikên han ku li Cîgerxwîn kom bûbûn, dibûn nîşanên mezinahîya wî. Tevgerên gelan hewcedarî merivên usa ne: merivên jîrek, fidakar, bawermend û nefspiçûk. Di rêyên dirêj û çetin da ew kesena dikarin rêberîya gel bikin.

Seyda Kurdekî Xas Bû

Seydayê Cîgerxwîn însanên me, rabûn û rûniştina gelê Kurd, adetên gel baş nas dikir. Di dema feqîtîyê da gund bi gund li Kurdistanê gerîya bû. Bona vê yekê baş têgihîştibû zmanê gel, gotin, kilam, çîrok û hemû dewlemendîya wê.

Her usa jî Seyda derheqa dîrok û edeba Kurdî da gelek xwendibû. Ew ji nivîskarên me yên kevn û hêja ra wek Elî Herîrî, Melayê Cızîrî, Feqîyê Teyran, Ehmedê Xanî û yên din ra, ji merivên mezin wek Selahaddînî Eyûbî ra, qeremanên gel wem Rıstemê Zal û Guhderz ra xwedî derket, di şiêrên xwe da cîyekî bilind da wan. Bona vê yekê şiêrên Seyda tesîreke baş kir li ser gelê me, bîr û bawerîyên welatparêzî xurt kir. Ew bi rîya şiêrên Seyda bi dîrok û çanda xwe hişyar bû û serbilind bû. Propagandeya dijmin di derheqa dîrok û çanda me da şıkîya, pûç bû.

Seyda Xwe Nuh Dikir û Pêşva Dibir

Seyda adet , zman, çand û dîroka gelê me çawa baş dizanibû û bi tiştên hêja ra çawa xwedî derdiket, her usa jî hin adetên kevn û pûç ku êdî bûbûn bendek li lingê gel û ne dihiştŸn gelê me bi alîyê civakî pêşva biçe, dijî wan derdiket.

Olperestî di dest kevneperestan da bendekî usa bû. Kolidarên ku gelê me bi bend kiribûn, mîr, axa û şêxên ku li ser pişta gel rûniştibûn û ew dizêrandin, ne dixwestin gel hişyar be, ne dixwestin karker û gundî çavê xwe vekin. Ewana ol (dîn) jî dikirin hevcarek ji bo xapandina gel. Ewana erd bi çoyê zorê, bi neheqî ji dest gundîyan girtibûn, lê digotin xwedê ev erd daye mîr û axan. Ewana xebatkar tazî dikirin, birçî dihiştin, lê digotin dewlemendî jî, xizanî jî bi destê xwedê ye.. Ewana hemû xirabîyên xwe nîşan didan wek karê xwedê.

Seyda dijî derewên wan derket. Wî bi camêrî perdê derewan çirand û rastî eşkere kir. Seyda rîya diristîyê, qencîyê, aşitîyê nîşan da.

Mebe olperest ey hevalê delal
Bi herkes re rast û dirist be heval

Çi tiştên derew bin tu dûrî here
Were em bi hevre herin pêş, were!

Çi tiştê neqenc bî şerê wî bike
Heçî qenc e, herdem tu her wî bike

Nebe dostê xwar û peyayê neyar
Tımî dost û yar be ji bo ê hejar.
(Zend-Avista, r.120)

Seyda dijî zordestî û neheqîya li ser jinan bi xurtî derket. Wî nîşan da ku eger jinên Kurd jî wek mêran di karên civakî da cîyê xwe negrin, tevî karên sîyasî nebin û bo azadîya gel û welat tevî mêrê xwe şer nekin, hêza me nîv nîvê wê kêm be.

Tesîra jinan li ser zarokan zêdetir e. Ew dikarin zarokan bielîmînin bo armancên baş û bilind, bo azadî û serfirazîya gel. Bona vê yekê divê ew jî hişyar bin, di nav xebatê da bin. Jına nezan pir caran dibe asteng li pêş mêrê xwe û karê wî jî sist dike.

Bona vê yekê, wezîfeyek gelek girîng e bo welatparêz û şoreşgerên Kurd ku ew bend û qeydên han ê şaş bişkînin, bi xwe pêşengî bikin, jinên Kurd bînin nav kar û barên civakî, tevgera sîyasî.

Jin û mêr bi hevre di nav kar de bin
Derê dewlemendî li me dê vebin

Qerêja hezar sal û kevneperist
Di îro ji bo me meke mal û rist
(Zend-Avista, r. 108)

Cîgerxwîn berê xwe gihande bîr û bawerîyên welatparêzî, dijî dîlî û bindestîya gelê kurd derket û dengê welatparêzîyê bi xurtî bilind kir. Pir ne borî, Seyda xwe gihande bîr û bawerîyên sosyalîzmê. Seyda di jîyana xwe da gelek serhildanên Kurdan dîtin. Her usa jî wî di çaxê xwe da Şoreşa Oktobrê ya Mezin û şoreşên dinê dîtin, piştî Şerê Duwemîn. Wî baş fêmkir ku rizgarîya netewî tiştekî giranbuha ye, gelek hêja ye, lê ne bes e. Bi avakirina sosyalîzmê gel dikare ji bindestî û zêrandinê bi temamî xilas bibe, serfiraz be. Seyda da ser şopa Marksî-Lenînîyê, bû şervanekî xurt bo rizgarîya karker û cotkaran.

Welatparêzî û Înternasyonalî

Di şiêrên Seyda da welatparêzî û înternasyonalî, herdu jî bi xurtî xwe nîşan didin, bi hevra kelîyane.

Hin kes îro ji pêvendîya welatparêzî û înternasyonalîyê, pêvendîya şerê rizgarîyê û sosyalîzmê baş fêm nakin, evana ji hev dûr dibînin. Xasima kesên bûrjûwa, xudî sermîyan, kesên dewlemend ku dijî sosyalîzmê ne, dîwarekî dikin navbera welatparêzî û sosyalîstîyê. Lê ji bo xebatkaran ne usa ye. Xebatkarên hişyar baş dizanin ku ev herdu bi hevra bi xurtî girêdayî ne. Ji bo rizgarîya welat û azadîya gel, divê şerê rizgarîyê bi serkeve, pêşva biçe, bi sazûmanek sosyalîstî temam bibe.

Kesên bûrjûwa û kevneperest gelan ji hevdu ra wek dijmin nîşan didin. Lê rastî ne usa ye. Dijminahî bi destê kolidaran, kevneperestan dikeve nav gelan. Bi rastî gel dostê hev in. Karker û cotkar ne dijminê hev in. Li çar alî dinê mafê wan yek e, dijminên wan li her derê axa û sermîyandar in, hukumetên wan ê zordest in. Divê karker û cotkar, divê hêzên pêşverû li çar alî dinê piştgirî û alîkarîya hevdu bikin. Cîgerxwîn bi vê yekê gelek hişyar bû.

Cîgerxwîn hozanekî şoreşger bû. Dengê wî bû dengê şoreşê, dengê serhildanê. Her usa jî Cîgerxwîn mirovhiz (humanîst) û aşitîxwazek xurt bû.

Ew di şiêrên xwe da gelek behsa şer dike. Behsa tifing û topan, teqîna dinamêtê dike. Ev şerê rizgarîyê ye, heq e, hewce ye bo azadîya gel. Wekî din bend û qeydên kolidaran, nîrê zordestan nayê şikandin. Lê Cîgerxwîn her usa jî mirovhiz e, aşitîxwaz e. Ew di navbera gelan da, di navbera reşik û sipîyan da ferq nabîne. Dıxwaze ew hemû azad bin û bi hevra wek xwîşk û bira bijîn.

Ez xweş mirov im
Ne hirç û hov im
Lê çibkim bê şer
Dijmin naçî der

Cîgerxwîn Di Karê Sîyasî Da Gıhîştî Bû

Yek ji wesfên Seydayê Cîgerxwîn ê hêja jî ew bû ku Seyda, di warê sîyasî da gihîştîbû. Ev yek dibe ku bala kêm kesan kişandibû. Seyda çawa xwe gihande bîr û bawerîyên welatparêzî, dest pê kir di karê komelayetî da cî girt.

Wî bi gelek salan di Partîya Demokratî Kurd li Sûrî da (Partîya Demokrat û Pêşverûyên Kurd li Sûrî) xebat kir. Seyda hozanekî bi nav û deng bû. Pir kesan jê ra digotin: "Seyda, hemû welatparêz ji te hez dikin, tu di partîyekê da nebî çêtir e.." Lê seyda guh ne da gotinên han. Wî baş dizanibû ku gelê me bi xebata sîyasî dikare zora dijmin bibe, bi serkeve. Bo xebata sîyasî jî partî hewce ye.

Seyda usûl û erkanên xebata sîyasî baş dizanibû, baş guh dida wan. Bi nav û dengê xwe tucar pozbilind ne bû. Eger raya wî cudabana jî, guh dida biryarên organên partîyê, di 80 salê xwe da jî bi tore û dîsîplîn kar dikir.

Seyda di gelek şiêrên xwe da behsa girîngîya xebata sîyasî û rêxistinî dike. Di şiêra xwe ya bi navê "Partîzanî" da usa dibêje:

Bibe partî û hem bibe partîzan
Eger serbilindî dixwazî, bizan

Nikarî bibî serbilind, navgiran
Heta ko di şer nebî wek beran
(Zend-Avista, r. 57)

Cîgerxwîn Li Pêş Me Rêberek Hêja Ye

Merivên wek seydayê Cîgerxwîn di nav milletan da kêm dighên. Divê em qedr û qîmeta wî baş bizanibin. Ji jîyana wî, xebata wî, bawermendîya wî dersê bistînin. Em bawer in ku welatparêzên Kurd, şoreşgerên Kurd, nah şunda jî ji Cîgerxwîn gelek tiştan wê hînbin, wî ji xwe ra bikin rêber di jîyan û xebata xwe da.

Seydayê mezin rojên azadîyê bi çavên xwe ne dît. Lê tucar hêvîya xwe winda ne kir. Digot, eger ez nebînim jî zarokên min, nebîyên min wê bibînin. Wî di şer da para xwe bi xurtî bi cî anî. Dilê wî rehet bû û ew dikare di gora xwe da bê xem razê. Law û keçên Kurd doza wî wê bibin heya serî. Ewê kurdistanê rizgar kin, ber bi pêş bibin.

Û di vî şerî da Cîgerxwîn wê tim di dilê me da be, bi me ra be. Em wî ji bîr nakin.

C Î G E R X W Î N
Cîgerxwîn, çinarê mezin,
Di erdeke hişk û hol da toveki xas
Dengê azadîyê
Bayê seherê ya hêvîyê
Dibe ku tu xwe wek mirîyekî dibînî
Lê çiqas jîndar î, bi jîyanê têr û tijî
Di ava çeman da, di dengê bê da tu yî
Di têla tembûrê da, di rengê gula sor da
Di her dileki bi êş û şawat da
Di her kilameke xemgîn da heyî
Li rûyê her keseki têkoşer, bi ken û bextewar da
Kemal BURKAY