Di Kurdîstanê de erdên Êzîdiyan

Kemal Tolan

Di Kurdistanê de jiyana me Êzîdîyan ji jiyana gel û olên din pir cûda bû. Ji ber destê zilm, zor û qedexekirina der û hundir, Êzîdîyan tu car nikarîbûne xwe azad bidine nasandin, bi der û dora xwe re bikevine nava pêywendiyên fireh. Ji berê û heta îro jî gelek ji dîroknas, lêkolînvanên Kurd û biyanî dibêjin, ku Êzîdî zêde bi erf û adetên xwe ve girêdayî bûne û jixwe me ji ber vê baweriya xwe yê paqij nikarîbûn tahdê û zorê li hinek kesên wekî dinê difikirin bikin û malên der û cînarên xwe bixwin. Wekî di piratîka jiyana Êzîdîyan, ya vê demê û di ya demê kevn de jî xuya ye, em Êzîdî ji berê ve xwedî soz û bextê xwe ne.

Em dizanin ev babetan gelekî berfire ne û ez naxwazim îro têkevime nava van babetan tevan.

Ez dixwazim di vê gotara xwe de, li gorî zargotinên me û hinek çavkaniyên dinê, agahdariyên li ser cîh û warên Êzîdîyên li Bakurê Kurdistanê kifş bikim.

Di zargotinan de tê gotin, ku di Kurdistanê de navê herêma ku Êzîdî lê dijiyan "Êzîdîxan e." Ez weke Êzîdîyekî ji Bakurê Kurdistanê dikarim heremên Êzîdî lê dijîn weha tarîf bikim:

Dema mirov li ser xarîtê bişopîne; ji nava Sûriyê (ji derûdora Afrînê dest pêbikin heta Hesekê û Qamîşloyê) ji vir diçe heta nava Îraqê (derûdora ji Şengalê- Sincar û heta derûdora Musilê) ji vir jî heta nava Îranê (derûdora Mahabadê û di ber ava gola Hezarê) heta nava Ermenîstanê (derûdora Êrîvanê, Lenînakan û Tebilisî) ji Êrîvanê heta nava Tirkiyê (ji Qersê diçe Çewlik û Mûşê, ji vir diçe Elezîzê heta Meletê, ji vir diçe Maraşê û heta derûdora Gazîantebê ji vir jî heta Kilîsê) ji vir cardin diçe heta nava Sûriyê (Afrînê).

Belê hingê ku Êzîdîxan ji Êzîdîyan dagirtî bû û sînor ne ketibûne nava Kurdistanê, hingê Êzîdî bi serhevûdin ve bi hêsanî diçûn û dihatin. Mîrê Êzîdîxanê hêja hingê ji bo ku qewal û koçek karibin xwe bigehînine hemû gund û bajarên Êzîdîyan, Êzîdîxan kiribû heft dever. Her qeflekî qewal û koçekan, Tawisek bi xwe re dibirine heremên Êzîdîyan, digerandin. Lewra jî heft Tawisên sembola Êzîdîyatiyê hebûn û navên Tawisan îro jî weha ne:

1. "Tawisa Enzell ya ji bo devera Şêxan,
2. Tawisa Şengalê,
3. Tawisa Helebê,
4. Tawisa Xaltiya,
5. Tawisa Zozana (Hekkariya)
6. Tawisa Mosqofa ji bo Êzîdîyên Qafqasiyan,
7. Tawisa Tewrêzê-Bahzanê (1: 21)"

Gava mirov bala xwe dide her heft Tawisên sembolên Êzîdîyatiyê, mirov dibîne ji demên kevn û heta îro hêjî sisê ji van Tawisan; Tawisa welatê Xaltiya, Êzîdîyên Qafqasiyan û Zozana (Hekkarê) yên Êzîdîyên Bakurê Kurdistan in.

Di çavkaniyên dîrokî de jî xuya dibe, ku berî Ewrûpî bên bikevine nav karên Împaratoriya Osmaniyê û wê ra bivine alîkar, li gelek heremên Kurdistanê de Êzîdîyan bi quweta xwe hê xwe diparastin. Weke nimûne: Dema meriv li -mişêwra Pîr Xetîp(Çavk.:12)-, ya ku di sala 1270 de bi destnîşana gelek Xasên Êzîdîyan hatiye tomarkirin, li kitêba Şerfxanê Bedlîsê -Şerefnama (Çavk.:2)- û "Arşîv û Defterên Dîroka Osmaniyê (Çavk.:3)" dirêne, ev çavkaniyên kevn jî şadetiya zargotinên me dikin. Her çiqas nivîskar û xwediyên herdû çavkaniyên(2 û 3) hingê xêra Êzîdîyan û ola wan ne xwastine jî, lê mecburbûne derheqê bûyer û quweta Êzîdîyên wê demê de binivsînin.

Mîrgehên Êzîdîyên li Bakurê Kurdistanê

Weke ku zargotin, dîrok û lêkolîn şanî didin, Êzîdî di Bakurê Kurdistanê de li van Mîrgehan dijiyan:

1. Mîrgeha Xaltiyan û Bota (Sêrtê)
2. Mîrgeha deşta Diyarbekrê
3. Mîrgeha Riha- Urfa yê
4. Mîrgeha Cizîrê û Mêrdînê
5. Mîrgeha Hekkariyan û Serhedê (Qars)
6. Mîrgeha Mereş, Nizîp, Meletê û Kilîsê

Herêma mîrgeha Xaltî û Botiyan

Eşîrên Êzîdîyên Xaltî û Botî ya li derûdora wilayeta Sêrtê û Batmanê diman.

a - Êzîdîyên ku li derûdora Mîrgeha Xaltiyan, ji wan re dibêjin Xaltî (Tenê Êzîdîyên li vê heremê dijiyan re dibêjin Xaltî. Eşîrên wekî olên, Musilman û.hwd. nabêjin "em Xaltî ne.")

b - Êzîdîyên li derûdora Bota, ji wan re dibêjin Botî anjî Basî.

a - Rewşa eşîrên Êzîdîyên Xaltiya:

Eşîrên Êzîdîyên Xaltiyan, li derûdora wîlayeta Sêrtê û Batmanê (Eliha) de li derûdora qeza Qurtelan (Misirce), Eruhê (Dihê-Elmedîna) û Bişêrî (Qubînê) yê dijiyan. Ji roja Êzîdî hene û heta vê demê jî, me ji vê herêma ku ev serek eşirên Êzîdîyên; Xendeqî, Anqosî, Qizilî û Neqîbî li dijiyan re digot: " Welatê Êzîdîyên Xaltiyan."

Em dizanin ku gelek ilimdar, dîroknas, erdkolog û rojnamevan, bi delîl û gotinên şadên dîroka kevn didine xwanê û dibêjin: "gotina Xaltî anjî Haldî ji wexta dewleta Hurriyan û bi taybetî ji navê Xwedayê ola dewleta Urartu-Orartoyan tê". Min jî weke Êzîdîyekî Xaltî nêrîna xwe li ser vê babetê, ka bila raste ku "Êzîdîyatî haveynê mirovatiya li Mezopotamiya yê ne, Urartu anjî Orarto yan pêşiyên Êzîdîyên Xaltiya ne?", nivîsand û ev lêkolîna min di kovara bingeha Laliş hêjmara:17 -Dihok 2002- de hate weşandin.

Di dîrokê de zelal xuya ye ku, deverên Êzîdî lê jiyane zêdetir ji netewa xwe ye Kurdî re xwedî derketine û ewan ji her deveran bêtir urf, adet û zimanê xwe parastine. Lewma jî, sultanên Osmanî û olperestên nezan ne hîştine şer û agir di deverên Êzîdî lê dijiyan, bitemire. Dema wan hov û xwînxwaran hinek mîrgehên Êzîdîyan bi darê zorê pelçiqandine, êdî wan berê şûrê xwe dane ser Mîrgeha Êzîdîyên li deverên din û bi sed hezaran kesên Êzîdî koçber û perîşan kirine. Weke "dema Xan Ahmed Xan (1624), Qere Hesen û Xalid Beg şand ser Şeqlawa û Şengalê û beşek ji welatê Amêdê xist bin fermana Osman Beg, piştre êrîş bir ser eşîretên Xaltî û Dasanî yên Êzîdî, ew gelek bi mêranî li dijî wî rabûn. Di şer de herdu mil jî gelek zerar û ziyan dîtin. Elî Begê Dalamî, ku mirovekî gelek mezin bû, di wî şerê de ji aliyê Êzîdîyan ve hat kuştin. Di netîceyê de Xan Ehmed Xan zora wan bir, ew girtin û dan destê mirovên xwe (4:486)". Ji ber wan fermanên xunrêj, gelek Êzîdîyên li herêma Xaltiyan ji ciyên xwe koçber bûne û lewma jî ew îro hêja li gelek herêman hene.

Di zargotinên Êzîdîyên Xaltiyan de hêjî tê gotin: "Heremên me Êzîdîyan ciyê çiya yên asê bûn, gelek caran qoluxçiyên dewletê jî cesaret ne dikirin bêne nava heremê me. Gava ew salê carekê ji bo baca dewletê ye salane bicivînin, bi komên siwariya an jî bi karwanan dihatin, bi Beg û Axan re rûdiniştin û cardin zû vedigeriyan. Jixwe hetanî demên berî damezrandina Cumhuriyetê, hinek heremên Êzîdîyan wisan jî hebûn, ku lingê cendirme û qulixçiyê dewletê bi wan dera ne diket û nikarîbûn bacê ji wan deveran bistînin. Piraniya miletê di van hereman de, heta piştî avakirina Cumhuriyetê jî, ne diçûne leşkeriya dewleta Osmaniyê û ne jî bac didan. Berê, hinga Osmanî ne ketibûne heremên me, wî wextî di herema Xerzan de (Ji bereberê çemê Delan heta diçe serê dûava ber Heskîfê-Hesenkêf-) piraniya wan tev gund û şênên Êzîdîyan bûn. Dîsa dema ku Qewal ji Mergeha Şêxan dihatine nava me Êzîdîyên Xaltiyan digeriyan, wan nikarîbû di nava salekê de li hemû gundên me bigeriyana. Di wê demê de zêdeyî 363 gundên me Êzîdîyên Xaltiyan hebûn."

Em dibînin li ser van dergehan gelek nivîskar û lêkolînvanan jî weke zargotinê me gotine.

Werin em li çend nimûna birênin:

"Ji ber ku hêzên dewletê nikarîbûn destê xwe dirêjî ser qewmên di çiyan de bikin, ew mecbur diman wan kesan di azadiya wan de bihêlin. (4:289)"

"Dîwanê ecêbên lape berk dianî serê wan eşîra yên ku eşkere ne dixwastin eskeriyê da qulix bikin. Bahara sala 1910 a cara pêşîn nava dîroka Tirkiyê de mirovê ne Musilman birine eskeriyê. (5:158)" û.w.d.

Li gorî lêkolînên nivîskarê ereb ;" Ibn Fadlallah, eşîrên Êzîdîyên Xaltiya heta sala 1415 jî gelek alîkariya demankirina zozana didane Êzîdîyên ji eşîra Basiyan, ku her sal di havîna de dihatine li ber hînkaya ava çemê Dîclê, li deşta Meyafarqîn, Batman û Bişêriyê diman.(26:87)".

Birênên, dema lêkolînvanê Îngilîz Austin Henry Layard, cara yekê di sala 1846'ê tê Başûrê Kurdistanê û li Mîrê Êzîdîya yê wê demê Huseyîn Beg dibe mêvan. Wî gelekî dûrûdirêj li ser vê mêvaniyê nivîsandiye. (Birêne li Çavk. 6 rûp: 169-205)

Austin Henry Layard, di sala 1849'a de cardinê tê Bakurê Kurdistanê û ew hingê dîsa li gelek gund û camêrên Êzîdî dibe mêvan. Ew di kitêba xwe "Nineveh und Babylon" de gelekî saloxên rêwîtiya xwe bi hûrgilî dinivîse û li ser wan zor-zahmetiyên ku wê demê li ser civata Êzîdîya hebûye disekine. (Birêne li Çavk. 7)

Wekî di vê kitêba Austin Henry Layard de tê xuyanê, hingê Êzîdîyan jî gelek hêvî bi wî ra girêdidan. Dema ew tê Stenbolê, Qewal Usiv û çend nandarên Êzîdîyan diçine pêşiyê û ew di rêwîtiya wî de jêra hevaltiyê dikin.

Tê texmînkirin ku wê demê heweskariya dewleta Îngilîzstanê bi ber Êzîdîyan ve pir bûye. Ji ber vê yekê ye ku zana û lêkolînvanê navdar wek Austin Henry Layard du cara dişînine nava Êzîdîyan. Êzîdî jî bi alîkariya wî evdê xêrxwaz pirsgirêkên xwe ji bo çareserkirinê li ber dewleta Osmaniyê datînin. Êzîdî gelekî bi hurmet wî qebûl dikin û qedrekî mezin didinê.

Austin Henry Layard, di derheqê van herdû carên ku çûye nava Êzîdîxanê, li ser rewş, rûmet, qedir û rêwîtiyê de gelekî dirêj rawestiyaye. Min hinek ji vê rêwîtiya wî wergerandiye Kurdî û di kitêba xwe ya bi navê Hebûn û Tûnebûna Êzîdîyan Tev Romanên Zindîn e" (çavk:22) de weşandiye.

Gava mirov baş li ser vê xarîtê birêne, hingê tiştê ku A. H. Layard gotî tev rast dibin û tû gumana ku Redwan ne bajêr bûye namîne.

Austin Henry Layard dibêje : "Ji ber ku Redwan di wê heremê de ciyekî mezin e û xwediyê sûkeke (pazar) gelekî giring e, jê re dibêjin bajêr. Di Redwanê de nêzîkî heştsed avayên ne baş hatine çêkirin hene. Bajarê Redwanê li ber çemekî ku milê wî dikişe û digîje ser çemê Tigris (Dîcle) yê ku ji aliyê Diyarbekirê tê. Miletê li Redwanê dijîn; nêzî sed malî Ermenî, çil heta pêncî malî Yakobî û Kildanî û yê dinê jî tev Êzîdî ne.Qewalên ku hersal ji aliyê Husseyin Beg û Şêx Nasir ve ji bo li nava Êzîdiyan bigerin dihatine şandin jî, di vê demê de li Redwanê bûn. (7:39) "

Di sala 1896 de Lêkolînvan Dr.P.Müller ev Xarîte ji bo gera xwe ye nava Kurdîstan û
Ermenîstanê bi karaniye. (Çavk.8.)

Li gorî lêkolînên nivîskar Dr. H. Jolowicz; "Mîrza Begê Êzîdî, di çeyrek destpêka sedsala nozdehan de li gundê Redwanê dima û ewî serokatiya otonoma herêma xwe dikir. Ewî timî li dijî tahsîldarên ku baca (erdiya) Sultan didanehev û wan eşîrên Kurda ye dinê şerdikir. Di folklora Kurda de hêjî gelekî bahsa qahremaniya Mîrza Begê Êzîdî , şervanên Ermenî û Pogos, serokê ruhaniyên Ermeniyan tê kirin. (26:119)"

Wekî din jî birênên, dema lêkolînvan Baron Eduard Nolde, di sala 1892'a de tê Bakurê Kurdîstanê, li nava gelek bajarên Kurdîstanê digere û ewî hingê li ser zahmetên qolixên dewleta Osmanî weha nivîsandiye: "Kurda bi gotina Qaymeqam û 50 leşkerên di bin destên wî de ne dikirin û Qaymaqam nikaribû di vê heremê de daxwaziyên dewletê pêkbîne. (9:256)"

Êzîdi timî ji ber zilm û zora dijminan her bi ber tûnebûnê ve çûne. Lewma jî heta îro gelek ji eşîr û qewmiyetên me Êzîdiyan heliyane. Em nikarin nav û hejmaran waqas eşîrên heliyane û eşîrên ku qulibîne tesbît bikin. Ez dixwazim niha li gorî zanebûn, hiş û taqeta xwe, ku Xwedê û Tawisî-Melek daye min, li ser rewşa Êzîdiyên Bakurê Kurdîstanê, yên ku piraniya wan vêga ne li ser axa bav û kalan dijin, rawestim. Navên hinek gund, êl, eşîr û qebîlên Êzîdiyan ku hetanî van salên dawiyê mane tesbît bikim.

Serek eşîrên di mîrgeha Êzîdiyên Xaltiyan de ev bûn:

a) Xendeqî
b) Qizilî
c) Neqîbî
d) Angosî
e) Bisiyan, Bletinî, Emeran, Mamereş

a) Xendeqî

Warên Êzîdiyên Xendeqî:

Ji çiyayê Bûzêrî ya û ji ber ava Heskîfê (Hesenkêfê) heta pira Batmanê û ji ber ava çemê Delan ji milê rastê heta Kêl û Midêwrê (Ridwanê). Heta dema petrol li çiyayê Reman derneketibû û heta navên Kurdî di sala 1934'a de ne hatibûne guhastin, Kurd û Êzîdiya ji van war û çiyayên di nav herêma Heskîf û Batmanê re digotine "Çiyayê Xendeqiyan."

Bala xwe bidine ser xarîta di rûpelê pêş de, ev jî dide nîşan ku herêma bi navê çiyayê Khaldî (Xaltiya) ciyê Êzîdiya ye û ev jî rastiya zargotinê me xurttir dike.

Şerefxanê Bîtlîsî (ji eşîra Rojkîya ye (11: 18) û bi eslê xwe Êzîdi ye. Êzîdiyên ji eşîra Rojkî ya hêjî li Ermenîstan û Gurcîsatnê dimînin) di kitaba xwe de bahsa eşîrên li Heskîfê -Hesenkêfê ku di wî wextî de xwedî nav û deng bûne dike: "Sêzde eşiret û qebîleyên giring li navçeya Hesenkêfê hene: Aştî, Mihalbî, Mihranî, Becnewî, Şeqaqî, Îsturkî, Kurdlî Mezin, Kurdlî Piçuk, Reşan, Kişkî, Cilkî, Xendeqî, Suhanî û Bidyan (2:191). Xuya ye di wî wextî de gelek ji wan sêzde eşîran hîna Êzîdi bûne, nimûne: Eşîra Îstûrkî . Pîr Xetîp dibêje; "eşîra Stûrkiya jî mirîdê me ne. (12)". Evên dinê yên weke; eşîra Xendeqî: "Wexta min ev Mişêwra xwe nivîsand, hingê berpirsiyarê eşîra Xendeqiya jî li virê di çilexane de bû. (12)", Çilkî (Çêlkî), Suhanî, Reşan (Reşî) û u.w.d. eşîrên Êzîdiya ne û ev hêja di vê dema me de jî hene. Di vê kitaba berî 419 salî hatiye nivîsandin de, ne kufş e ka ev eşîrên Êzîdiyan hingê çiqas mezinbûne û îro jî kesek nikare vê bersivê bide. Em çend kesên ji wan eşîran mayî jî, êdî ne li ser axa xwe ya pîroz in.

Hinek ji Bavikên Xendeqiyan
yên hêjî hene ev in:

Himeydî, Axikî

Reşî: Wekî em di kitêbên dîrokî da dibînin û niha jî ev eşîra Reşî (an jî Reşa û Reşan) li gelek heremên Kurdîstanê bela bûne. Ew li nav herêma Xendeqiyan, Anqosiyan, Dawûdiyan, Mastekiyan, Deniyan û Serhedê de jiyane û ew hêjî li gelek li van hereman, li Ermenîstan, Gurcîstan û li Almaniya yê weke Êzîdi dimînin. Dîsa Pîr Xetîp dibêje: "eşîra Reşkan jî mirîdê me ne. (12)", Geverî, Veysikî, Îdikî, Qadoxkî, Kaşaxî: Di Çavkaniyan de dibêjen; "eşîretên qedîm ên wilayeta Bedlîsê, di bin du şaxên mezin; Bilbasî û Qewalisî jî: Zerduzî, Endakî, Kaşaxî û 6.w.d. (2:381) "

Belê, weke em dixwînin û dibînin, di wê dema ev Şerefname hatiye nivîsandin de, ev eşîran Kaşaxî li herêma Bedlîsê de jî dijîtin. Zargotinê me yên îro de jî dibêjin; Kaşaxî di demên berê de li nava Anqosiyan li gundê Marîbê (îro jî qoçanên vî gundî di destê Êzîdiyên ji eşira Kaşaxî de hene) diman. Di vê dema dawî de çend malên Kaşaxî hatine gundê Gêdûkî û ew jî vêga hatine Almanya. Pirs e, gelo Kaşaxî ji herêma Bedlîsê hatine nava Anqosiyan? Ez nikarim bersiva vê pirsê bidim.

- DÛMAHÎK HEYE -