Nêrîneke kurt li ser edebyeta kurdê Sovyêtê

Eskerê BOYÎK

Dem hene, ku tên dikevin li nava dîroka gelan û xwe didine nivîsar. Carna salek dudên usa hêjayî keraya bi sedan salan e. Demeke usa ew salên qeydê Sovyêtê bûn, ku bi serê kurdê Ermenîstanê ketine nava dîroka edebyet û medenyeta kurdan, bûn salne bi nav û nîşan.

Ji pey damezrandina qeydê Sovyêtê ra, çawa seva hemû gel û netewên wî welatî, usa jî ji bo kurda mecal û îmkanê pêşdaçûyînê çêbûn. Hema salên ewlîn da guhdariya mezin hate danîn li ser halê gelên şûndamayî, ji nav wan hildana nexwendîtiyê, hazirkirina kadrên miletiyê, pêşvaçûyîna medenyet û rewşenbirîyê.

Împêratorya Rûsyayê, ku ji vê desthilatdaryê ra mîrat mabû, warekî fêodalîyî şundamayî bû. Di serda jî ji pey Şorişa Oktobirê ra kete devê şerê bajarvaniyê, neyarên sinifiyê hundur û dorpêça dijminên sîstêma nû, yê derva.

Li ser rîya desthilatdariya nû astengiyên aborî, civakî, eşîrî, olî jî kêm nîbûn. Bawer ke ji sedî heyştêpênc-nod evdên vî welatî newxwendî bûn. Lê li warên, ku diketin perê welêt, dûr ji rîya, bajara û merkezên senayê: Yên mîna deverên Asya Navîn, Kavkaz dereca nexwendîtiyê bilindtir bû. Lê li nav kêmnetewên mîna me kurdan da, ku hê li nav jîyana koçerîyê û nîvkoçerîyê, fêodalîyê da bûn, ji hezarî dibe yekî duda xwendin-nivîsar bizanbiya, yan na, ew jî ne bi zimanê xweyî dê, lê bi rûsî. Elfeba, xwendin-nivîsara me jî mîna ya gelek netewa tune bû.

Lê gerekê bi heqî bê gotin, nenhêrî dema xwe da Împeratorya Rûsyayê jî sîasiya dagirkirinê, kolonyalîstîyê dimeşand, lê ji alyê kûltûrî, aborî, usa jî di parastina hinek mafên gelên bindest da pêşda bû. Qirar û qanûnê wê ji yê dewleta Osmanyê û Îranê dêmokratîktir bûn.

Him zulma dewleta Osmanyê, him jî dîn dijmintaya hinek axa, beg û oldarên kurda yên kevnepereste nezan, jîyan li kurdên Ezîdî kiribin doje. Ezîdî li welatê kal bavên xwe: Kurdistanê da bê welat bûbûn, kî alî direvyan ji qatil û antagonîzma olê xilaz nedibûn. Welatê Rûsyayê, kîderê seva bawerîyê û hebandinê kesî zordestî li kesî nedikir, fermanên kuştin, talankirin û qelandinê tune bûn, ew yêr rastî jî Ezîdîya ra xilazbûn bû. Ji boy wê jî Ezîdîya berê dabûne wî welatî.

Ji berê qeydê Sovyêtê, hela destpêka sedsalîya bîstan (1900-1904) Împêratorya Rûsyayê li warên kurd lê dijîtin sê mekteb vekirin. Lê ew mekteb yê êlêmêntare çar sale bûn, bi zimanê rûsî. Ji bûyerên wan salan zû hatin dadan û bawer ke şopa xwe jîyana kurdên wê heremê da nehîştin.

Halê êlên kurdaye aborî jî xirav bû. Şer û dewên wan salane xûnrêj, ku navbera tirka, rûsa û ermenya da dibûn, halê kurdê wê navçê jî pir xirav kiribûn. Halê Ezîdîya xiravtir bû. Kurdên Ezîdî, yê Surmelye, Qersê, Wanê, mîna ermenya hatibûne qirê, revya bûn, koçber û malwêran bûbûn, hatibûn deşta Rewanê, bê cî û war ketibûn devê xelayê, nexweşî û tunebûnê. Leşkerên tirka, Alayên Hemîdîye ra yekbûyî hatibûn derketibûne hêla çîyayê Elegezê, gundên kurdên Ezîdî tev talan kiribûn, şewitandibûn, bi sedan mêr kuştibûn, dîl biribûn, koka xalqê anîbûn. Talan, nexweşî, xelayê hal di xelqê da nehîştibûn.

Temamîya welatê Rûsyayê halê pir dijwar da bû.

Di vî halê xirab û tengasîyê da, hukumeta Sovyêtêye nû demeke kin da karne pir mezin kirin alyê perwerdekirin û pêşxistina gel û netewên wî welatî da. Heta gund û qiclên here dûr û biçûk da jî dibistan hatine vekirin, mamoste hatin hazirkirin, pirtûkê dersa çap bûn, sîstêma xwendin-perwerdekirinê tamamîya welêt da hate damezirandin, ew jî ne bi zimanekî (bi zimanê gelê desthilatdar) lê bi zimanê her gel û netewî.

Wê demê kurd li wî welatî deverê Ermenistan, Gurcistan, Azerbêcan û usa jî Asîya Navîn-Turkmênistanê da dijîtin. Bi hesavê xwe kurd li Azerbêcanê pir bûn. Sala 1923'a li vê komarê "Uêzda Kurda", bi navê Kurdistana Sor hat damezirandin, lê li nava 9-10 salê heyîtîya xwe da, ji rûyê miletçîtiya azerîya, zextên dewleta Tirk li ser birayên xweye hukumeta Azerî, wê damezrandinê di jîyana Kurdên sovyetê yê çandî, kûltûrî, civakî da rola xweye berbiçav nelîst û xêncî navê xwe tiştekî girîng dîrokê ra nehîşt.

Kar û barê here girîng komara Ermenistanê da hatine kirin û bi salan ew war bû merkeza pêşdaçûyîna çand û kûltûra kurda, kurdzaniyê.

Jîyana kurdê Sovyêtê (Ermenistanê) ya kûltûrî-çandî, ku devedevî 65-70 sal berdewam kir, mirov kare parî ser sê dema bike.

Dema ewlîn:

Ji sala 1920'î dest pê dibe, dikşîne heta sala 1937'a. Vê demê mecal pir in, hukumeta komûnîsta ya nû guhdarîya pir mezin datînin li ser pêşvaxistina gelên şûndamayî, perwerdekirin, xwendin, kûltûr û çanda wan.

Lê meydan vala ye. Kadrên miletiyê yê xwendî pir kêm in. Kurdê mihacirî wî warî bûbûn ji koka xweye ruhanî qetya bûn. Haj dîrok, edebyet û kûltûra gelê xwe nîbûn. Xencî zargotinê tu tişt li holê tune bû, ku ji bo pêşdaçûyîna çand û kûltûra civakê bibya hîm. Di wî warî da ewledên gelê ermenyayî bira alîkarîkê pir mezin dane wê beşa gelê me. Gelek xwendevanên ermenî, yê kurmancî zanibûn ketine li nav vî karê pîroz. Gelek çûne gundê kurda, dibistanên nû vekirî da mamostatî kirin.

Bi qirara hukumata Ermenistanê ya 23'ê Adarê sala 1921'e, dibistanên dereca ewlin û duda da xwendin-nivîsandin, perwerdekirin gerekê bi zimanê dê bihata kirin. Di dibistanên gundên kurda da, ji bo ders bi zimanê dê bêne dayîn, sala 1921'ê, meha Oktobirê, kitêba dersa Şems bi zimanê kurdî lê bi herfên ermenî hate weşandin. Xudanê wê pirtûkê, ewledê gelê ermenî, pismamê gelê kurd Lazo (Hakob Xazaryan) bû. Merkezên dersdar hazirkirinê vebûn, dersdar hatin hazirkirin, ku bi vê pirtûkê zarokê kurd hînî xwendin-nivîsarê kin. Heta sala 1929'a him dibistanên gundên kurda da, him jî li nav kurdên bajarê Tilbîsê, zarokên kurdan bi vê kitêbê hînî xwendin-nivîsandina zimanê dê bûn.

Çawa hate gotin, qir û bira salên 1918-1920'î ziyaneke giran dabûn Kurdên wê heremê. Sêwîxanê Ermenistanê û kûçên bajarên Gurcistanê (Tilbîs, Têlavî, Batim) tije zarokên Ezîdîyan, yên sêwî û bêxweyî bûn.

Sala 1922'a bi însîatîva Ahmedê Mîrazî, Lazo û hinekên din, li bajarê Tilbîsê ji bo wan zarokan dibistana 103'a vedibe. Li vê dibistanê da zarok him hînî kar dikirin, him xwendinê. Wurda ji zarok radizan. Xwendevanê vê dibistanê bûn zanyarê kurde usa ye bi nav û deng çawa Qanatê Kurdo, Çerkez Bakayêv, nivîskar, berpirsiyarê rojnama Rîya Teze yê ewlîn Cerdoyê Gênco, Mêrxasê Yekîtiya Sovyêtê Semend Siyabendov û gelekê din.

Wan salan gelek hemcivîn û konfêransên kurdan hatin derbazkirin. Wanda pirsgirêkên jîyana vê civakêye here ferz dihatin giftogo kirin, çawa pirsa hildana nexwendîtiyê, şerkarî dijî erf-edetên ziyankar, ji koçerîyê derbazî jîyana riatyê bin, pirsa jinan. Konfêransa da pirs pêjda hate kişandin, ku xweliyê bidne gundîyên kurd. Wan civîna da bi doklatên sereke pêşda dihatin Erebê Şemo, rewşenbîra kurd Nûrê Polatbêkova, serleşkerê kurdî bi nav û deng Şemo Têmûrov û gelekê din.

Heta salê sîyî di warê çand û edebê da bawer ke tiştekî berbiçav çênebû. Tek hêja ye bê bîranînê, ku sala 1926'a bi kurteçîroka Lazo û tevbûna aktyorê ermena, yê wê demêye here bi nav û deng, ji emrê kurda sînema Zere hate kişandin.

Bi spartina hukumata komara Ermenistanê, di sala 1928'a Erebê Şemo û İsahak Mêrangûlov Elfeba Kurda ya bi tîpên latînî demezirandin. Hema wê salê pirtûka wene Xwe Bi Xwe Hînbûna Kurmancî çap bû. Eva kitêba kurdî, ya pêşîn e, ku bi tîpên latînî çap dibe. Pey ra dest bi weşana pirtûkên dersa, edebî, sîyasî, wergera û rojnama Rîya Teze bû. Beşa nivîskarên kurd li rex Yekîtîya Nivîskarên Ermenya vebû, di radyoya Yêrêvanê da axavtinê zimanê kurdî hatine dayîn, xwendinxana kurda ya dersdar hazirkirinê dest bi karê kir... Gavên ewlîn warê Kurdzanîyê da hatin avîtin.

Kadirên kurdaye ewlin sêwiyê kurd bûn, ku ji qir û bira salên 1918-1920'an da dê û bavê xwe unda kiribûn, sêwîxana da mezin bûbûn, xwendina xweye navîn li wur standibûn. Ji wan geleka zimanê dê jî bîra kiribûn, bi ermenî diaxivîn.

Zanyarê Kurdî bi nav û deng Heciyê Cindî timê ji bîr tanî, ku çawa ew û hogirê wî Emînê Evdal ji pey sêwîxanê ra diçine gundê kurda Qundesaz û Elegezê, ku zimanê dayka xwe carke din hînbin. Li wir çend sala dersdarîyê dikin. "Me him zarok hîn dikirin, him jî ji wan hînî zimanê dê dibûn." Nivîskar bîr tîne.

Wan sala komek xwendevanê kurd dişînin Lênîngiradê ji bo xwendina bilind. Paşê ji wan hinêk bûn zanyarne mezin û navê xwe bi harfên zêrîn di dîroka çand û kûltûra gelê xwe da nivîsîn.

Usa, kadrên ewlin pêşda hatin: Hecyê Cindî, Emînê Evdal, Qanatê kurdo, Cerdoyê Gênco, Wezîrê Nadirî, Casimê Celîl, Etarê Şero. Ew jî hatin gîhîştin Erebê Şemo û Ahmedê Mîrazî.

Ji bo weşandina pirtûkên kurdî, weşanxana dewletê ya Ermenîstanê da beşa Weşanên Kurdî hate vekirin. Pirtûka edebî, ya pêşîn, ku sala 1931'ê li Ermenistanê da hate weşandin ya Lazo bû, bi sernivîsa: Serhatya Casim. Sala 1932'a berevoka efrandinên nivîskarên kurda ya ewlin: Efrandinê Ewlin neşir bû. Vê berevokê da bi helbest û kurteçîrokan pêşda hatin Hecîyê Cindî, Emînê Evdal, Etarê Şero û hinekên din.

Berevoka efrandinên nivîskarên kurda ya duda, ku sala 1934'a neşir bû em rastî van nava tên: C. Gênco, H. Cindî, E. Evdal, A. Mîrazî, E. Şemo. Ya sisya sala 1935'a neşir bû. Têda efrandinên E. Şemo, E. Evdal, H. Cindî, A. Mîrazî, W. Nadrî, E. Şero bûn. Berevoka da usa jî navên din hene, kîjana paşê dest ji nivîsarê berdane.

Sala 1932'a H. Cindî şanoya xweye Qutya Dû Dermana çap dike. Sala 1935'a bi pirtûkên cuda A. Mîrazî şanoya Zimanê Çîya, W. Nadirî Reva Jinê, E. Şemo romana Şivanê kurmanca, E. Şero berevoka helbesta Biriqandina Ewlin, W. Nadirî berevoka helbesta bi navê Nûbar diweşînin. Sala 1936'a romana E. Şemo Kurdê Elegezê û berevoka zargotina kurda ya bi nav û deng Folklora Kurmanca hatne weşandin. Ew berevoka zargotinê ye hêja hazir kiribûn H. Cindî û E. Evdal.

Xêncî van, gelek pirtûkên dersa, yê sîyasî, civakî, gundîtîyê, usa jî Xebernama Ermenî Kurmancî bi amadekirina V. Pêtoyan, E. Evdal, H. Cindî, C. Gênco hatine weşandin.

Cudatîya dema ewlin ji demên peyra ew e, ku Sovyêtê guhdarîya mezin dide li ser xwendin, perwerde kirina kêmnetewa, wê cêrgê da usa jî li ser kurda. Mecal pir in, lê kadroyê zana kêm in. Yê heyî jî zimanê dê pak nizanin, haj ji bingeha kûltûra xweye miletiyê, dîroka gelê xwe nînin. Nivîsarê piranîya wan him ji alyê ziman, him jî di naverok û bedewtîyê da sade, qels û kemsarkîn e. Dûrî xebera bedewiyê ya esl in. Lê çi ji hebe wê demê hîm hate avîtin, bingeh hazir bû ji bo paşêrojê gavdanên xurt. Xelq tama xwendin, pêşketinê hisya.

Dema dudan:

Ev dema ji sala 1937'a dest pê dike û berdewam e heta sala 1955. Sala 1937'a di temamîya Welatê Sovyêtê da dest bi neheqî, zulm û zordestîya dîktatorîya stalînîzmê dibe. Vê demê kar û barên çand û kûltûra kurdeyatiyê jî tên rawestandin. Gelek rewşenbîrê kurd tên girtin, sirgûnkirin, ji kar tên avîtin. Erebê Şemo sirgûnî Sîbîrê dikin. H. Cindî, C. Gênco, A. Mîrazî tên girtin, zêrandin. Dibistana da dersên bi zimanê kurdî tên rawestandin. Dawî li elfeba latînî tê. Bi qirara Stalîn ji pey demeke dirêj ra, dewsa elfeba latînî, elfeba kirîlî digre. Sala 1941'ê, hukumata Ermenîstanê qirar dide, elfeba kurdî biguhezin ser hîmê kirîlî... Wî karî dispêrne Hecîyê Cindî. Ew di demeke kin da bi tipên kirîlî elfeba nû ji bo dibistanê gundê kurda hazir dike. Sala 1946'an elfeba tê çapkirin. Ev elfeba heta sala 1990'î deh cara çap bûye û deve-devî nîv qirneyî zarokê kurd bi wê hînî xwendin-nivîsarê zimanê dê bûne.

Civaka kurd jî ji rûyê wê zulmê derbne mezin stendin. Kurdên Naxîcêvanê yê komara Azerbêcanê (1937), Kurde Gurcistanê (1944), hinek jî yê Ermenistanê sirgûnî komarên Asya Navîn kirin. Ji sûr, sarmê, birçîbûn û nexweşîya gelek rêda qir bûn. Wan sala hebs tije girtî bûbûn. Gelek hatin gulekirin, bê ser berate unda bûn, mal xirav bûn.

Sala 1941'ê dest bi şerê dijî Almanya Hîtlêryê bû. Zor û zemetyê şer li ser kurda jî giran rûniştin. Bi hezara mêr çûne pêşenya şer. Ji sedî bawer ke hevtê-heyştê venegeryan. Anegorî hesavê xwe, emekê kurda jî altindaryê da kêm nîbû. Gelek ewledê gelê me bi mêrxasî şer kirin û hêjayî ordên-mêdalê dewletêye bilind bûn. Semend Siyabendov hêjayî navê Mêrxasê Yêkîtiya Sovyêtê bû.

Rast e, wan sala karê çand û kûltûryê hate rawestandin, lê hema sala 1937'a li gundê Elegezê (nehya Elegezê) tîatroya kurdaye dewletê hate vekirin. Tîatro jî li cîyê vala çêbû, ne şanoyê miletiyêye pirî hindik hêja, ne jî şanoger û şanovan hebûn. Aktyorê tîatroyê yê ewlin ji nav xort û keçên gundên kurdaye nehya Elegezê hatin bijartin. Kar û barê tîatroyê alyê dewletê da dihat fînanskirin. Lîstikvana meş distandin. Alîkarya mezin şanoger û pêşekzanên ermenya, yê here bi nav-deng dane kolêktîva tîatroyê gênc. Wan salan nivîskar û şanonivîsên ermenî li ser hîmê zargotin û jîyana kurda gelek şano ji bo wê tîatroyê nivîsin: Mem û Zîn (S. Taronsî), Ker û Kulik, Keça Mîrekê, Xecê û Sîyabend, Gur Heso (S. Gênosyan) û yê din. Tîatroyê gelek şanoyên kilasîkên edebyeta ermenya, gurca, azerya, rûsa derxistin li ser dîka xwe. Bi melûmetiyê rojnamên wê demê da neşir bûne, demeke kin da civaka tîatroyê digîhîje destanînê berbiçav.

Tîatro ketibû li nav jîyana xelqê kurd. Seraya Tîatroyê têra temaşeçîya nedikir... Lê sala 1947'a nehya Elegezê hate betalkirin. Derê Tîatra Kurda, dema gulvedana wê da hate dadan. Di nava 10 salê jîyana xwe da civaka wê deve-devî 30 şano derxistin li ser dikê. Ji wan tek çar şano yê nivîskarên kurd bûn: Lur De Lur -xudanê wê serokê tîatroyê ewlin Celatê Koto- Mîraz ya Heciyê Cîndî, Xuşka Doxdiryê û Bira yên Cerdoyê Gênco bûn. Salê şer C. Gênco serokî tîatroyê dikir.

Gelek lîstikvan û karkirê tîatroyê paşê ketine li nava xebata çand, kûltûr û perwerdekirina gelê xwe. Aktyorê tîatroyê Mîroyê Esed ji pey karê sîyasîyî bilind ra, salê dirêj bû berpirsiyarê rojnama Rîya Teze, Celatê Koto karê dadmendiyê da xebitî, gelek bûne dersdarê mekteba u hwd..

Bi gilîkî, rast e, li vê demê bêdengîke giran dikeve li nava jîyana kurdê wê heremêye kûltûrî, çandî, lê kar û barên dema ewlin û karkirina tîatroyê bade naçin, nahêlin agirê hatibû vexistin bitemire. Ji pey mirina "Bavê milet" Stalîn ra, kurde Welatê Sovyêtê jî dawê mafê xwe, yê binpêkirî kirin. Pirsa kurda li raya ortemiletiyê da jî hate meydanê, Hukumeta Sovyêtê dîsa kurd bîr anîn.

Dema sîsyan

Ji nivê salên 50'î dîsa rojên xweş seva pêşda çûyîna çand û kûltûra kurdê Sovyêtê (Ermenistanê) hatin. Dîsa dest bi weşana rojnama Rîya Teze, axaftinên radyoya Yerêvanê bi zimanê kurdî bûn, xwendinxana dersdar hazirkirinê vebû, Seksîyona Nivîskarên Kurd karê xweyî efrandariyê gumrih kir, Akadêmya Ermenistanê Zanyariyê, İnstîtûta Rohilatzanîyê da para kurdzanîyê vebû û hwd...

Vê carê meydana karkirinê vala nî bû. Ji piştî vegera nivîskar Erebê Şemo ji sirgûnîyê karên efrandariyê xurttir bûn.

Salên xweye efrandaryêye here gulvedanê da bûn Heciyê Cindî, Emînê Evdal, Ahmedê Mîrazî, Casimê Celîl. Her usa jî hatin gihiştine wan Qaçaxê Mirad, Usivê Beko, Elîyê Ebdilrehman, Nado Maxmûdov, Mîroyê Esed, Xalîl Mûradov û hinekên din, yê ku dema duda da karên dewletê, sîyasîyê cuda-cuda dikirin. Erebê Şemo nivîsarên xweye salê sîyî carke din li ber çavê xwe ra derbaz kir. Sala 1959'a romana wîye nû Berbang, sala 1959'a Jîyana Bextewar, 1965'a Dimdim Yêrêvanê da neşir bûn. Sala 1969'a bi pirtûkeke merdana berevako efrandinên nivîskar çap bû. Di wê da cî bûbûn romanên Berbang, Jîyana bextewar, Hopo. Romanê E. Şemo bi gelek zimana hatine wergerandin, bi kurdî jî pir cara çap bûne, nav û dengê gelê me ra anîne. Li nava edebyeta kurdî da romanên ewlin E. Şemo nivîsîne.

Heciyê Cindî, bilî xebatên wî yê zanyarî, dersa, zimanzanî, zargotinî gelek helbest, destan, kurteçîrok, tercime ji nivîskarên bîyanî weşandine. Lê bi fikra min sertacê efrandinê wîye bedewtîyê romana Hewarî ye. Hewarî bi gelek zimana hatiye wergerandin. Ev roman kul û jana gelê kurd e, êşa bi dewr û zeman e. Bi jîyana êleke Ezîdîyan (êla Sîpka) nivîskar temamiya nakokî û pirsgirêkên li nava gel da, sebebên bêtifaqîyê, bindestîyê û hejarîya wî tîne ziman. Roman li ser bûyerên bûyî hatiye nivîsar.

Helbestvan Casimê Celîl xudanê gelek berevokên helbest û destana ye. Salên cuda-cuda berevokên wîye Elegez, Beyt-Serhatîyên Kurdan Yê Evîntîyê, Kanya Dê, Ocaxa Min, Kilamên Çîya, Oda Kurdan, Kurdê Bengî çap bûne.

Destanîneke edebyeta kurdaye di warê nivîsara vekirî da pirtûka Ahmedê Mîrazî ya Bîranîn e. Eva him bi alyê ziman, naverok û bedewnivîsarê da kulîlkeke rengîn e, bînxweş e li nava baxçê edebyeta gelê Kurd da.

Zanyar û rewşenbîrekî ber biçav bû Emînê Evdal. Li rex xebatên wîye kurdzanîyê, zargotinê, gelek helbest, destan û kurteçîrok weşandine. Hêjayî bîranînê ye destana wîye Gulîzer. Ev destana radyoya Yêrêvanê kiribû kompozîsya û alyê guhdara va bi hizkirin hate qebûlkirin.

Xudanê çend berevokên helbestan in helbestvanên bi şuret Qaçaxê Mirad û Usivê Beko. Di warê nivîsarê vekirî da jî karne anegore hêja Elîyê Ebdîlrehman, Nado Maxmûdov, Mîroyê Esed, Xelîl Muradov kirin.

Li ser vê govekê û bingehê dengê edebyeta esîl ji pêy salê 60'î ra hate bihîstin. Bi serê silsileta Şikoyê Hesen, Fêrîkê Usiv, Mîkayêlê Reşît, Sihîdê Îbo, Simoyê Şemo, Karlênê Çaçanî, Egîtê Şemsî, Rîzalyê Reşît, Ordixanê Celîl, Baryê Bala di warê helbestê da, Wezîrê Eşo, Emerîkê Serdar, Egîtê Xudo, Ahmedê Hepo, Sîma Semend, Ahmedê Gogê di warê nivîsara vekirî da, dinyake nû li nava edebyeta vê para gel da hate vekirin. Paşê ew cihan rengîntir û zengîntir kirin Tosnê Reşît, Çerkezê Reş, Elîxanê Memê, Babayê Keleş...

Ji van hineka bi şureta nivîskaryêyî mezin, hineka bi xebathizî û zanebûnê pir rîya xwe vekirin û ji alyê xwendevana da hatine naskirin û qimetkirin.

Gerekê bê gotin ji navên li jor gotî her yek şexsiyetek e, kar û barê girîng kirine û efrandinên wan hêjayî lêkolînên edebyatzanyêye esil in.

Sala 1961'ê berevokên helbestan, ya Şikoyê Hesen Alçîçek û ya Fêrîkê Usivê Çevkanî neşîr bûn. Weşandina herd berevokên wan şayiraye ewlin, qewmandin bûn li nava edebyeta kurdê Sovyêtê da. Herd şayîr jî xwedêdayî bûn, wextekî kin da bûn hizkirîyê xwendevana.

Ş. Hesen ji rûyê kesîbiyê, tengasîyên aborî û der dorên neqenc da nikaribû temamîya qewat û şureta xwe boy pêşxistina edebyeta gelê xwe bida kêranîn. Ji pêy weşandina du pirtûkên helbest ra: Tembura Kurda û Meremê Dilê Kurd, çîlûheyşt saliya xwe da çû ber rema Xwedê. Lê çi jî hişt pir giranbiha ne.

Fêrîkê Usiv mîrateke pir mezin û zengîn ji pey xwe hiştiye. Ev berevokên wîye helbesta hatine weşandin: Gula Elegezê (1954), Lîrîka (1967), Usivê Nebya (1973), Narê (1977), Hisretdefter (1984, Bihara teze N 1), Dinya Delal (1987, Bahar N 6). F. Usiv hostê xebera bedewtîyê bû. Ewî bi helbest û destanên xweye delal reng û naveroka nû, bi heqî gotî nûjenya esil anî nava poêzya kurdaye pirqurne. Ji cûrê kilasikê dûr neket, lê bi pê û şopa xweye dewlemend û rengîn kir, bi kurtî gotî qesra xweye berew li rex qesrên şayîrê kurdaye nemir çêkir. Destanên wîye Usivê Nebya, Xewna Mîrmîh, Rihana Reşo, Hisret û yên din ne ku tenê sertacê efrandine wî ne, lê usa jî mirov kare wana dayne li rex destanên kilasikên meye here mezin.

Pir hewaskar û dewlemend e poêzya Mikayêlê Reşît. Ewî cûre û naverokeke nû anî li nav edebyeta kurdê Sovyêtê.

Helbestvanên hêja û xweyê rîya xwexatyê ne Simoyê Simoyê Şemo, Sihîdê Îbo, Karlênê Çaçanî, Rizalyê Reşît, Egîtê Şemsî.

Tosinê Reşît, Çerkezê Reş, Elîxanê Memê xwe ra ronayîke geş, kûrayîke anegor û bineke xweş anîn.

Di warê nivîsara vekirî da karne mezin kirin Wezîrê Eşo, Emerîkê Serdar, Sîma Semend, Egîtê Xudo, Babayê Keleş. Wana tevî Ahmedê Gogê, Temûrê Xelîl, Hesenê Qeşeng, Mirazê Evdo, Baryê Mehmûd rojnamegerîya kurda jî gihandine destanînên hêja.

Gavne xurt alyê şanogerîyê da jî hatine avîtin.

Li nava kurtenivîseke wa da îmkan tune wan hemû kar-barên li nava wan 65-70 sala da hatiye kirin bê gotin, qimetkirin û analîzkirin.

Ew mijara ne ku miqaleke wa ye, lê bi deha xebatên edebyetzanyêye mezin e.

Edebyeta kurdê Sovyêtê bi cûre, naverok û temamîya xwe şaxekî edebyeta kurdaye teybetî ye. Rast e li xerîbîyê hatiye efrandin, lê mîna xûn-goşt tim li welatê xwe va girêdayî bûye.

Pêvajoya pêşdaçûyîna çand û kûltûra kurdî li Ermenistanê gumrih berdewam kir heta salê 90'î. Rûyê pêşdahatina qewatên miletçîye şovûnîst, hilweşîna qeydê Sovyêtê, avayê çand û kûltûra kurdaye li wur jî hilweşya.