DEMA NÛ - ROJNAMEYA HEFTEYÎ YA SIYASÎ Û ÇANDÎ

	M.Emin BOZARSLAN
	20.7..13.0 10: 1:5: “SALIXKIRAR”, NE “RENGPİŞE”-I-

Xwendevanên berrêz, em dı “Kuncê Zımên” da careka di hatın gihan babeteki gelek gırıng û nazık. Ew babet navê peyvıkeka (kelime) Kurdi ye ku, em jê ra “salıxkırar” dıbêjın.

Çıma em jı vi babeti ra “gelek gırng û nazık” dıbêjın? Lewra gelek nıviskar û zımanzanên Kurd jı vê peyvıkê ra “rengpişe” dıbêjın. Lê belê bı ditına me ya ku bı riya jêkvekırın (tehlil) û lêgerinên gelek fıre em gihan’ê, “rengpişe” maneya daxwazkıri û lêhati nade.

Me dıvê em dı vi beşê “Kuncê Zımên” da lı ser vi babeti dûr û dırêj bınıvisın. Em’ê berê bıdın zanin ku çıma “rengpişe” mana daxwazkıri û lêhati nade; paşê ji em’ê lı ser “salıxkırar”ê bınıvisın, wê peyvıkê bı xwendevanan bıdın naskırın û bıdın zanin ku ew peyvık çawa mana daxwazkıri û lêhati dıde. Weha:

Peyvıka ku lı vır babetê peyvê ye, kar û fonqsiyona wê, diyarkırına awayê bûyın yan kırına kıraran (fi’lan) e. Yani ew peyvık diyar dıke û dıde zanin ku kırar çawa dıbın, çawa dıqewımın yan ji çawa tên kırın.

Bı Erebi jı wê peyvıkê ra “hal” tê gotın. Dı zımanên Ewrupi da ji navê wê “adverb” e. Dı Tırki da berê jê ra “zerf” dıhat gotın. Lê jı ber ku ew peyvık Erebi ye, jı wi zımani hat avêtın û nuha jê ra “belirteç” tê gotın.

Mesela, dema kesek bêje “Ez hêdi dımeşım”, ew kes awayê meşina xwe dıde zanin; radıgihine ku ew bı awayeki çawa dımeşe. Dı vê tevokê (cumle) da “dımeşım” kırarek e û karek, tevgerek dıde zanin. Lê gelo awayê wi kari, wê tevgerê çı ye, ew kar çawa tê kırın? Aha peyvıka ku wi awayi dıde zanin, “hêdi” ye.

Minakeka di ji weha: “Endamên komelê, xweş dıxebıtın”. Dı vê tevokê da ji “dıxebıtın” kırarek e û karek, tevgerek dıde zanin. Lê gelo awayê wi kari, wê tevgerê çı ye, ew kar, ew tevger bı çı awayi tê kırın? Lı vır ji peyvıka ku wi awayi dıde zanin, “xweş” e.

Pıştê diyarkırına mane û karê vê peyvıkê û dı heqê wê da nişandana van her du minakên jorin, vêca em bınêrın gelo peyvıka “rengpişe”yê vê mana daxwazkıri dıde yan nade û vi kari pêktine yan pêknayne? Bı peyveka di, gelo “rengpişe” mana “awayê bûyın yan kırına kıraran” dıde yan nade?

Wek ku diyar e, “rengpişe” peyvıkeka sazber e ku, jı “reng” û “pişe” hatiye sazkırın. Bı wi awayi, mana wê dıbe “rengê pişe”.

Disa wek ku diyar e, ev her du peyvık yani “reng” û “pişe”, mana “awayê bûyın yan kırına kıraran” nadın û çu têkıliyeka maneyên wan bı mana “awayê bûyın yan kırına kıraran” tune.

Mana “reng” kıfş e û jı aliyê her kesek ve tê zanin. Lê gelo “pişe” çı ye? “Pişe” naveki nêrinê têwkıri (mecazi) ye û sê maneyan dıdêre, yani sê maneyên wi hene. Yek jı wan her sê maneyan, maneya esli ye, mana 2’yan ji maneyeka termi ye, mana 3’yan ji maneyeka têwkıri ye.

Ew her sê mane weha ne:

1– Karê ku hostatiyek, pısporiyek tê da heye; karê ku hostati û pıspori dıxwaze, kesê ku wi kari fêr dıbe, dıbe hosta û pısporê wi kari.

Peyvık bı vê mana xwe, tam hevmana “sen’et”ê Erebi ye. Mesela, berberi, goşkari, necari, terziti û wd pişe ne, her yek jı wan pişeyek e, yani her yek jı wan sen’etek e.

Ehmedê Xani dı ferhenga Erebi-Kurdi “Nûbuhara Bıçûkan” da, bı vê maneyê weha ci daye vi navê “pişe”:

“Ebd û reqiq-ı, kole; hirfe, senie, pişe

Cahıl, nezan; û zana, ellam û hem xebir e”.

“Senie” ji Erebi ye; yani sen’et.

Navê “pişe” bı vê maneyê, dı peyveka pêşiyan a Kurdi da ji ci gırtiye. Ew peyva pêşiyan ev e: “Pişe çek e‚ lı mılê xwe ke, lı ku lazım bû, lı wır veke”. (*)

–––––––––––––––––––––––––––––

(*) Ev peyva pêşiyan lı hın hêlên Kurdıstanê ji weha tê gotın: “Kar çek e; lı mılê xwe ke, lı ku lazım bû, lı wır veke”.

Bu Köşe yazısı toplam 229 defa okunmuştur

Yukarı

Yorumlar

Henüz Yorum Yazılmamış.

Yorum yazabilmeniz için üye olmanız gerekir !

Sergi resimleri..

Serhildan..

Newroz..

Mem û Zin..

Sevgi / Evîndar..

Özel..

Köşe Yazıları

Casım RÊNAS
Gelo tawanbarê Qetlîama Dêrsîmê kî ye? ...

Salihé OMERÎ
“Şeko navê xwe li hevalê xwe ko”… ...

Bûbê ESER
Kurd û referandûma 12 îlona 2010an* ...

Mazhar KARA
Di dû festîvala rewşenbîrî ya Duhokê-3 re ...

Tüm yazarlar

Reklam Alanı

Anket

Ergenekon'un Kürt illerinde gerçekleştirdiği cinayetlerin aydınlanacağına inanıyor musunuz?

Evet inanıyorum (15%)

Hayır İnanmıyorum (83%)

(0%)

1467 - Katılım

Diğer anketler

	Yayın İlkeleri . Künye . Bize Ulaşın . Tavsiye et Copyright © 2008 Dema nû
	Sitemizdeki yazı, resim ve haberlerin her hakkı saklıdır İzinsiz, kaynak gösterilmeden kullanılamaz.
	Tasarım ve Düzenleme : http://www.suryazilim.com

Yönetim Yeri ve Yazışma Adresi : Kurt İsmail Paşa 5. Sok. Fırat 5 Apt Kat:1 No: 2 Ofis/DİYARBAKIR Tel: 0.412 223 89 23
Yurtdışı Temsilciliği : Postfach: 131931, 42045 - Wuppertal/Almanya Tel: 00 49 202 283 23 39 - Fax: 00 49 202 758 34 79