Xwendevanên hêja, em dı “Kuncê Zımên” da disa hatın gihiştın babeteki nazık. Ew babet, awayê gotın û nıvisina peyvıka “lewra”yê ye. Çıma em jê ra dıbêjın “babeteki nazık”? Semedê vê gotına me ev e ku hın nıviskarên Kurd vê peyvıkê bı awayê “lewre” bı kar tinın. Mıxabın ku Celadet Bedırxan ji wısa bı kar aniye. Belki jı ber ku wi wısa bı kar aniye, hın nıviskarên di ji peyvıkê bı wi awayi bı kar tinın.

Lê belê awayê rast ê karanina vê peyvıkê “lewra” ye, ne “lewre” ye. Wek ku me bı dıleki fıre dı beşê “amanc”ê da gotıbû xwezi ku Celadet Bedırxan ev peyvık neguharta û nekıra “armanc”, wek ku me dı beşê “da” û “ra”yê da ji gotıbû xwezi ku Celadet Bedırxan ev her du peyvık neguhartına û nekırına “de” û “re”, lı vır ji disa bı dıleki fıre em dıbêjın xwezi ku wi “lewra” neguharta û nekıra “lewre”.

Her weha, Celadet Bedrrxan peyvıka ”jı”yê ji beri ”lewra”yê bı kar aniye û her du peyvık pêkve, dıgel hev, bı awayê “jı lewre” bı kar anine. Lê belê “jı” ji dıgel “lewra”yê qet bı kar nayê anin. Çu hozaneki me yê klasik “jı” dıgel “lewra”yê bı kar naniye. Lewra çu kareki “jı”yê, çu fonqsiyoneka wê lı wır tune; ihtiyaca “lewra”yê ji qet bı “jı”yê tune.

*

Dı vi beşê “Kuncê Zımên” da me dıvê em peyvıka “lewra”yê hem bı maneya wê, hem ji bı kar û fonqsiyona wê bı awayeki fıre bıdın naskırın û dı heqê wê da jı edebiyata Kurdi ya klasik hın minakên pêwist jı xwendevanên berrêz ra pêşkêş bıkın.

Du peyvıkên me yên di ji hene ku dışıbın “lewra”yê, lê bı kar û maneyên xwe jı “lewra”yê cuda ne. Ew her du peyvık ji “lew” û “loma” ne. Em’ê lı vır berê “lewra”yê bıdın nasin; paşê ji em’ê qala “lew”ê û “loma”yê bıkın û wan bıdın naskırın. Weha:

“Lewra”, bendıka bendkırına tevokan (cumle) û şaxtevokan e. Wek bendıkek dı navbera du tevokan da yan du şaxtevokan da ci dıgıre û wan bı hev ve bend dıke, gırêdıde û mana “jı ber ku, jı ber semedê ku” dıde tevoka pey xwe yan şaxtevoka pey xwe. Bı peyveka di, tevoka pey xwe yan şaxtevoka pey xwe, jı ya beri xwe ra dıke semed.

Ev peyvık, tam hevmana “çûnki”ya Farısi ye.

Em bala xwe bıdın van her du tevokên lı pey hev:

“Mın nekari ez jı malê derkevım. Lewra baran dıbariya”.

Wek ku diyar e, lı vır “barina baranê”, bûye semedê “nekarina derketına jı malê”. Ev kar û fonqsiyon ji bı peyvıka “lewra”yê hatiye pêkanin. Yani “lewra”yê tevoka pey xwe, ku “baran dıbariya” ye, jı tevoka beri xwe ra, ku “mın nekari ez jı malê derkevım” e, kıriye semed. Yani çıma nekariye jı malê derkeve? Çûnki baran bariye; semedê nekarina derketınê, barina baranê bûye. Wek ku bê gotın “Semedê ku mın nekari ez jı malê derkevım, barina baranê bû”.

Wek ku lı jor ji me da zanin, vê peyvıkê dı edebiyata Kurdi ya klasik da ji bı awayê “lewra” ci gırtiye. Çu hozaneki me yê klasik, peyvık bı awayê “lewre” yan ”jı lewre” bı kar naniye.

Mesela, Ehmedê Xani dı beşê 10’an ê “Mem û Zin”ê da dema salıxê mêrxasiya bavê Tacdin daye, weha ci daye “lewra”yê:

“Babê wi, dıgotın’ê Skender

Lêkin Ereban dıgo Xezenfer

Lewra ku bı mêri, şubhê şêr bû

Roja şeri ew hezar-ı mêr bû”.

“Xezenfer” yani şêr; “şubh” yani wek, mina; her du peyvık ji Erebi ne. Yani semedê ku Ereban jê ra gotiye Xezenfer ew bûye ku bı mêraniya xwe wek şêr bûye. Ev mane ji bı “lewra”yê hatiye diyarkırın.

Xani dı beşê 14’an da ji dema qal kıriye ku Mem û Tacdin dı cejna Newrozê da rastê Zinê û Sıtiyê hatıne û bı evina wan bêhış ketıne, daye zanin ku her du xuşk çûne ser wan; hıngê dı heqê wan da weha gotiye:

“Wan vê ku bızanın ew çı esl ın

Lewra ku nezanin ew çı nesl ın”.

“Wan vê” yani wan viya, wan xwest.

Xani dı dûwayiya beşê 17’an da dema qal kıriye ku dayeya Sıtiyê û Zinê gustil jı wan xwestıne, da ku bıbe nık falavêj û bı riya falê xwediyên wan nas bıke, jı devê Zinê “lewra” weha bı kar aniye:

“Zinhar-ı eger dıbi nıginê
zû bine ve bo me dılhezinê

Lewra bı wê ye me sebr û saman

Ew bo mın e xatema Sılêman”.

Ev her çar malık bı Kurdiya xwerû weha ne:

“Zinhar, eger tu dıbi vê gustila nişana evinê
wê zû vegerine û bine jıbo mın dılhezinê

Lewra bı wê ye sebra mın û tebata mın

Ew gustila Sılêman Pêxember e jıbo mın”.