Lê belê Kurdên herêma Badinan û yên hın ciyên herêmên Botan û Hekariyê, jıbo nsandın û kıfşkırına navên nêrin, tipa “i”yê tinın dûwayiya wan navan. Mesela, lı herêma Badinan eger kureki şagırdê dıbıstanek dı dersa zımanê Kurdi da bı ser nekeve, dı heqê wi da tê gotın “Kurık dı dersa zımani da bı ser neket”. Bı karanina tipa “i”yê, zımanê babetê peyvê tê nsandın, tê kıfşkırın û bı wi awayi tê ragihandın ku mexsed jı ”zımani” zımanê Kurdi ye.
Her wısa, lı herêma Badinan dı navên taybeti da ji ew awa bı kar tê anin. Mesela, tê gotın “Azadi xebera hatına hevalan da me”. Yani jıbo ku kesê berpeyv bızane ku babetê peyvê kijan Azad e, kesê peyvdar ”i”yek tine dûwayiya navê “Azad”, bı wi awayi wi navi kıfş dıke, dıde naskırın. Hıngê berpeyv fam dıke ku ne Azadek jı Azadan, lê belê Azadê ku ew û peyvdar tev wi nas dıkın û dızanın ew ki ye, xeber daye wan.
Minakek ji weha:
Wek ku tê zanin, me navê vê rêznıvisara xwe “Kuncê Zımên” daniye. Çıma? Lewra mexsed jı wi zımanê ku em lı vır lı ser wi dınıvisın, zımanê Kurdi ye. Jı ber ku ev rêznıvisar jı aliyê Kurdek ve tê nıvisin û dı heqê zımanê Kurdi da ye û jı aliyê xwendevanên Kurd ve tê xwendın, her kesê ku navê vê rêznıvisarê dıbine, tavıl fam dıke ku tê da qala zımanê Kurdi tê kırın.
Lê belê eger Kurdeki herêma Badinan rêznıvisareka weha bınıvise, dê navê wê rêznıvisara xwe “Kuncê Zımani” dayne û mesela, dê bêje “Me dıvê em lı ser zımani bınıvisın”. Kurdên jı wê herêmê dema peyveka wısa bıbıhizın yan dı weşanek da bıbinın, dê tavıl fam bıkın ku mexsed jı ”zımani” zımanê Kurdi ye.
Dıvê em bı xwendevanên berrêz bıdın zanin ku, dı edebiyata Kurdi ya klasik da carna ew awa ji bı kar hatiye anin. Mesela, Melayê Cıziri dı helbesteka xwe da weha gotiye:
“Mınnet jı Xwedayi ku bı ebdê xwe Melayi
iksirê xemê ışqê, ne dinar û dırem da”.
Ev her du malık bı Kurdiya xwerû weha ne:
“Şıkır jı Xwedê ra ku bı evdê xwe Melê
iksira xema evinê da, ne ku dıravên zêr û ziv dan”.
“İksir” peyvıkeka Yunani ye û navê maddeyeka efsaneyi ye. Berê hatiye bawerkırın ku bı alikariya wê maddeyê, tıştên kêmrûmet ên wek hesın û paxır û wd dıbın tıştên rûmetbılınd ên wek zêr û ziv û wd. Wek ku diyar e, Melê lı vır jı xema evinê ra gotiye “iksir” û daye zanin ku, gerçı evin mırov xemgin dıke, lê kesên evindar bı xema evinê rûmetbılınd dıbın. Melê jı Xwedê ra şıkır kıriye ku xema evinê ya wek iksirê daye wi, ne ku dıravên zêrin û zivin.
Lı vır tıştê ku em dıxwazın bıdın zanin ev e ku Melê jı Xwedê ra gotiye “Xwedayi”, jı xwe ra ji gotiye “Melayi”. Yani dı nasandın û kıfşkırına van her du navan da awayê Badinan û Botan bı kar aniye. Dı hın helbestên wi yên di da ji ew awa tê ditın.
Ehmedê Xani ji dı despêka “Nûbuhara Bıçûkan” da weha gotiye:
“Hemd û sena û şukrani
jıbo wi Xalıqê Rehmani
ku fesahet û beyan daye lisani
lisan daye insani”.
“Fesahet” yani peyvina vekıri û xweş; “lisan” yani zıman; her du ji Erebi ne. Lı vır tıştê ku jı me ra dıbe minak ev e ku Xani “i” aniye dûwayiya “lisan” û “insan” û gotiye “lisani” û “insani”; bı wi awayi ew bı awayê Badinan xıstıne forma nasandın û kıfşkırınê.
Mela Xelilê Sêrti ji dı “Nehculenam”ê da weha gotiye:
“Ku qenci kete qelbê te, lez bıke.
Xırabi jı şeytani ye, wê meke”.
Wek ku diyar e, wi ji lı vır “i” aniye paşiya navê şeytan û ew kıriye “şeytani”, bı wi awayi ew nav xıstiye forma nasandın û kıfşkırınê ya bı awayê Badinan. Dı awayê karanina pıraniya Kurdan da, “a” tê guhartın dıbe “ê” û ew nav dı forma nasandın û kıfşkırınê da dıbe “şeytên”.
