SAL: 7
HEJMAR: 187
25 Ocak 2007
ANASAYFA
YORUMLAR
KÜLTÜR
YAZARLAR
DENG YAYINLARI
DENG DERGÝSÝ
Dema Nû Arþiv
Roja Teze Arþiv

Ji bo nivîsên M. Emin BOZARSLAN bitikinin

“LÊGERÝN”, NE “LÊKOLÝN” -III

M. EMÝN BOZARSLAN .......................................... / Kuncê Zýmên
 

“LI” Û “DI ..... DA” -II

Mesela, mýrov dýbêje “Merqeda Ehmedê Xaniyê nemýr lý Bazidê ye” yani ciyê merqeda wi Bazid e, ciyê wi týþti Bazid e. Minakek ji weha: “Melayê Cýziriyê nemýr lý Cýzirê wefat kýriye” yani ciyê qewýmina bûyera wefata wi Cýzir e, bûyera wefata wi lý Cýzirê qewýmiye.

Vê pêþbendýkê dý edebiyata Kurdi ya klasik û folklora Kurdi da ji weha tenê, bý serê xwe ci gýrtiye; yani bê paþbendýka “da”yê bý kar hatiye anin. Mesela, Melayê Bateyi dý “Mewlûd”ê da daye zanin ku Pêxember dý dema zarûkiya xwe da bý dayeya xwe Helima Sadiye ra peyýviye û weha gotiye:

“Goti qet insaf e dayê, ez lý mal
ew lý germê, ez vexum ava zelal!”

Wek ku diyar e, hozên gotiye “lý mal”, negotiye “lý mal da”.

Ehmedê Xani ji dý beþê 51’ê yê “Mem û Zin”ê da dema qala wesyeta Zinê jý Mir ra kýriye, daye zanin ku jê ra weha gotiye:

“Zinhar-ý, me her du bûk û zavan
bêqedr-ý neki lý pêþê çavan”.

Mexseda wê jý bûk û zavan, ew û Mem ýn; yani Zinê xwe û Memê, pýþtê mýrýnê bûk û zava hesýbandýne. Lý výr týþtê ku jý me ra pêwist e ev e ku gotiye “lý pêþê çavan”, negotiye “lý pêþê çavan da”.

Feqiyê Teyran dý helbesta xwe ya bý navê “Dýlo, rabe” da deng lý dýlê xwe kýriye û weha ci daye vê “lý”yê:

“Lý býn te agýr û pêtê

Lý ser sêlê xewa kê tê!”

Wek ku dýxuye, Feqi ji gotiye “lý býn te” û “lý ser sêlê”, negotiye “lý býn te da” û “lý ser sêlê da”.

_êx Evdýrehmanê Axtepeyi ji dý “Rewdunneim”ê da dema semedê nývisina pýrtûka xwe daye zanin, “lý” weha bý kar aniye:

“Jý van qesdê mýn nine erzê huner

Welê da lý dýnya býminýt eser”.

Wek ku diyar e, wi ji gotiye “lý dýnya”, negotiye “lý dýnya da”.

Salýh Begê Hêneyi dý helbesteka xwe da weha gotiye:

“Eger çêki jýbo cehþê kerê ra

jý zêr afýr lý nêv eywanê Kesra”.

Wek ku dýxuye, wi ji gotiye “lý nêv eywanê Kesra”, negotiye “lý nêv eywanê Kesra da”.

Hozaneki nenas lý ser týtûnê helbestek nývisiye û tê da pesnê týtûnê daye. Wi ji ev “lý” weha bý kar aniye:

“Rabûm jý xew weqtê seher

Qelûn dý dest, agýr lý ser

Her nefesek pên sed keder
defý’ dýket wê saetê”.

“Defý’ dýket” yani davêje, dûr dýxe. Lý výr týþtê pêwist ev e ku wi ji gotiye “agýr lý ser”, negotiye “lý ser da”.

Vê “lý”yê dý despêka strana “Mala Nasýr” da ji weha ci gýrtiye:

“Lý Býþêriya Jêrin, lý Býþêriya Jorin, mý bala xwe da peyayên

mala Qutoyê Reþkoti, ew û beran û xweþmêrên mala Nasýr

lý Rýzda Qirê, lý Qûça Hemo, vê sýbekê ketýn ber hev,

Xwedê zane, þer xweþ kýrýn lý pýþta dêra Manoriya”.

Wek ku eþkera ye, lý výr ji çend car “lý” tenê û bý serê xwe, bê paþbendýka “da”yê bý kar hatiye anin; mesela, hatiye gotýn “lý Býþêriya Jêrin, lý Býþêriya Jorin”, nehatiye gotýn “lý Býþêriya Jêrin da, lý Býþêriya Jorin da” û wd.

Vê “lý”yê dý hýn peyvên pêþiyan ên Kurdi da ji bý serê xwe, bê paþbendýka “da”yê ci gýrtiye. Mesela, dý peyveka pêþiyan da weha tê gotýn: “Lý Bexdayê xurme pýrr ýn; jý me ra çý!” Dý peyveka pêþiyan da ji weha: “Dýzane dawet e, nýzane lý mala kê ye”.

Peyveka pêþiyan a di ji ev e: “Diya kuran, dýmýre lý kadinan û axuran”. Ev peyva pêþiyan lý ser bêwefatiya kuran a dý heqê dê û bavên wan da tê gotýn. Yani jý ber ku kur lý dê û bavên xwe yên pir û kal xwediti nakýn û jý wan ra nabýn alikar, diyên wan bêkes dýminýn û jý bêkesi dýkevýn kadin û axuran, lý kadin û axuran dýmýrýn ji.

 
Geri Dön Baþa Dön Yazýcýya Ver