4– Kesê ku dı pişeyeki wek berberiyê, necariyê, terzitiyê û wd da pıspor û zana ye, ehlê wi pişeyi ye, dıkare pişeyê xwe bımeşine û lı ser pişeyê xwe şagırdan ji bıgihine, wan fêrê pişeyê xwe bıke. Peyvık bı vê maneyê, dıjmana “şagırd” e. Mesela, kesek dıbêje “Rojbin, dı terzitiyê da hosta ye”.

Vê peyvıkê bı vê maneyê dı peyveka pêşiyan a Kurdi da, dı heqê zılameki necar da weha ci gırtiye: “Hosta necar, rakeve wek her car, Xwedê yek e, dergeh hezar”.

Bıngehê vê peyva me ya pêşiyan, meselokeka geli ya efsaneyi ye. Me dıvê em lı vır wê meselokê ji jı xwendevanên hêja ra wek diyariyek pêşkêş bıkın. Ew meselok bı kurti weha ye:

Dı mêjedemê da lı bajarek, jıneka pırr rınd û xweşık û dılkêş hebûye. Şûyê wê jınıkê necar bûye. Rojek padişahê wi welati cılên guharti wergırtıne û dı bajêr da geriyaye û dı ber derê mala wan ra derbas bûye. Hıngê çavê wi bı jınıkê ketiye û evina jınıkê ketiye dılê wi. Padişêh bı te’sira wê evinê xwestiye şûyê jınıkê bıkuje û paşê jınıkê jı xwe ra bıbe. Hema gera xwe nivçe hiştiye û tavıl vegeriyaye koşka xwe, bı karbıdestên koşka xwe lêgerin daye kırın ku ew jınık ki ye. Bı wi awayi daye tespitkırın ku jınık xêzana necarek e. Jıbo ku behaneyek jı kuştına necêr ra bıbine, şandiye pey wi û ew daye anin û jê daxwaz kıriye ku jê ra mırişkek û sê çûçıkên darin çêke, giyan bıde wan û wan bıde ser sêniyek yan ser texteyek û wısa bıke ku mırişk tım lı ser sêniyê yan lı ser texte bıçerıxe û bıgere, çûçıkên wê ji tım lı pey wê bıçerıxın û bıgerın. (1)

(1) Lı hın hêlên Kurdıstanê ji tê gotın ku padişêh jı necêr xwestiye ku jê ra mışkek, pısikek û tajiyek çêke, giyan bıde wan û wısa bıke ku mışk bıreve û pısik bera wi bıde, taji ji bera pısikê bıde û her sê bı wi awayi tım lı pey hev bıbezın û bıçerıxın.

Padişêh jıbo wê çêkırınê ji çıl roj dem daye ber necêr û jê ra gotiye “Eger tu heta çıl rojan çêneki, sıbeya roja çıl û yekê, ez’ê te teslimê celatên xwe bıkım û serê te bıdım jêkırın”.

Necarê reben ketiye tatêleka pırr mezın û bı wê tatêlê vegeriyaye çûye mala xwe. Jı ber ku çêkırına tışteki wısa bêmıkûn bûye, nekariye daxwaza padişêh bine ci. Êvara roja çıli, zaniye ku sıbetırê dê serê wi bê jêkırın û bı wi awayi ketiye tırseka pırr mezın. Jı tırsan serê wi balgi negırtiye, nekariye razê û xew bıke.

Hıngê jına wi jê xwestiye ku dılê xwe hêsa bıke û hêviya xwe jı Xwedê nebırre, Xwedê dê jı wê rewşa wi ya zor ra çareyek bıbine û jê ra dergehek veke. Jınıkê bı wê daxwazê deng lê kıriye û jê ra weha gotiye: “Hosta necar, rakeve wek her car, Xwedê yek e, dergeh hezar”.

Sıbetırê zû, derê mala wi hatiye lêdan. Mêrık gotiye qey eskerên padişêh ın lı deri dıxın, hatıne ku wi bıbın û teslimê celatan bıkın û serê wi bıdın jêkırın. Bı wi awayi xwe jı mırınê ra amade kıriye, xatır jı jına xwe xwestiye û çûye. Dema deri vekıriye, ditiye ku karbıdesteki koşaka padişêh lı ber deri ye. Wi karbıdesti jê ra weha gotiye: “Padişêh işev jı nişka ve ketiye û mıriye. Jı kerema xwe jê ra tabûtek çêke, da ku em cesedê wi têxın’ê û defın bıkın”.

Aha peyva jına wi, ku gotiye “Hosta necar, rakeve wek her car, Xwedê yek e, dergeh hezar” bûye peyveka pêşiyan a Kurdi.

Ev peyva pêşiyan jıbo kesên wısa tê gotın ku jı ber hın semedan ketıne rewşên zor û dıjwar û bı wi awayi bêhêvi bûne. Dema hın kesên di jı wan bıxwazın ku bêhêvi nebın û hêviya xwe jı Xwedê nebırrın, jı wan ra vê peyva pêşiyan dıbêjın.

Dı vê peyva pêşiyan da du mesajên gırıng hene. Mesajek ev e ku dıvê mırov dı karan û şolan da bêhêvi nebe û bıxebıte ku jı wan ra çare bıbine. Mesaja di ji ev e ku dıvê kesên şiyandar ên wek padişhan, serokan û wd nebın serxweşên şiyanê û lı kesên di zordesti nekın, lı dıjê wan dıjwari bı kar neynın. Dıbe ku rewşeka ne dı hesabê wan da bê serê wan û cezayê zordestiya xwe bıbinın.

*

Vêca em vegerın ser peyvıka ku dı vi beşi da babetê me ye, ku “mamosta” ye: Wek ku me dı despêka vi beşi da diyar kır û da zanin, awayê rast ê vê peyvıkê “mamosta” ye, ne “mamoste” ye. Lewra peyvıka dıduyan a ku tê da ci gırtiye, dı eslê xwe da “hosta” ye, ne “hoste” ye.

Ev peyvık yani ”mamosta”, du maneyan dıdêre, du maneyên wê hene. Ew her du mane ev ın:

1– Kesê fêrkar; kesê ku ders dıde hın zarûkan yan hın xwendekarên di û wan fêr dıke; kesê zana û pıspor ê ku dı dıbıstanek da yan lı ciyeki taybeti ders dıde hın zarûkan yan hın xwendekarên di û wan fêrê xwendın û nıvisinê dıke, yan lı ser hın zanyariyan wan fêr dıke, wan perwerde dıke û dıgihine. Mesela, kesek dıbêje “Asmin, mamostayeka gelek jêhati ye”, keseki di ji dıbêje “Navê mamostayê gundê me, Xweşbin e” û wd.

2– Kesê zana û hunermend û pıspor ê wek zanyarek, nıviskarek, ayinxêzek, hozanek; kesê ku dı karek da, dı hunerek da, dı zanyariyek da têr zana ye û bûye pısporê wi kari, dı wi kari da serketi ye. Mesela, em dıbêjın “Ehmedê Xani, dı edebiyata Kurdi da mamostayeki pırr gewre bûye”.

*

Wek ku me lı jor ji diyar kır, dı vê peyvıka sazber da, beşê ku rola sereke dıleyze û mana sereke dıde, “hosta” ye. Semedê ku “mam” hatiye serê salıxnavê “hosta”, nişandana rêzdariyê ye. Yani jıbo nişandana rêzdariyê jı kesên fêrkar ra û jı hostayên nıvisinê û zanyariyê û wd ra, “mam” hatiye serê salıxnavê “hosta” û bı wi awayi her du pêkve bûne “mamosta”.

Mırov dıkare bêje ku Kurdên berin qedrê wan kesan gırtıne, rêzdariya xwe jı wan ra nişan dane, bı çavê mamên xwe lı wan nıhêrtıne, loma jı wan ra yan dı heqê wan da gotıne “mamosta”. Ev ji nişan dıde ku gelê Kurd jı berê ve geleki qedırzan bûye.

*

Ev peyvık bı her du maneyên xwe ji hem jıbo jınan, hem ji jıbo mêran bı kar tê anin. Gerçı jın ne mam ın, lê jıbo nişandana rêzdariyê jı jınên hosta û fêrkar ra, jı wan ra ji “mamosta” tê gotın.

Jı ber ku dı mêjedemê da, dı demên berê da karên hostatiyê yên wek fêrkırınê û hunerê jı aliyê mêran ve hatıne kırın, jıbo nişandana rêzdariyê jı wan ra, dı heqê wan da “mam” û “hosta” tev bı kar hatıne anin û jı wan ra “mamosta” hatiye gotın.

Pıştê ku jın ji ketıne karên hostatiyê yên wısa û dı babetê fêrkırınê yan hunerên wek nıviskariyê, hozaniyê û wd da bûne hosta, jıbo nişandana rêzdariyê jı wan ra ji, “mamosta” dı heqê wan da ji bı kar hatiye anin û bı kar tê anin. Yani lı vır, tıştê ku derdıkeve pêş û gırıngiya wi tê nişandan, “hostati”ye; “mam” lı vır tenê dıbe peyvıkeka numandın û diyarkırına rêzdariyê.