Yek jı peyvıkên ku carna bı maneyên şaş bı kar tên anin, peyvıka “kıryar”ê ye. Mırov carna dıbine û dıxwine ku ev peyvık, bı mana “kareki kesek, tevgereka kesek” bı kar tê anin. Lê belê karanina vê peyvıkê bı wê maneyê şaşi ye. Lewra mana vê peyvıkê ne ew e. Me dıvê em lı vır vê peyvıkê bıdın naskırın.

Ev peyvık du maneyan dıdêre, du maneyên wê hene. Yek jı wan, maneya ferhengi ye, ya di ji maneya termi ya rêzımani ye.

Mana ferhengi ya “kıryar”ê weha ye: “Kesê ku karek, tevgerek kıriye yan dıke; kesê ku karek, tevgerek jê peyda bûye yan jê peyda dıbe; kesê xwediyê karek, tevgerek”. Peyvık bı vê maneyê hevmana salıxnavê “kırox” e.

Ev peyvık, jı “kır”a koka “kırın”ê û pêveka “yar”ê hatiye sazkırın, pêkhatiye. Ev “yar”a pêvek carna tê dûwayiya hın navan û dıgel wan, navên sazber yan salıxnavên sazber pêktine. Mesela, “bext+yar=bextyar” yani kesê xwedibext; “cot+yar=cotyar” yani kesê xwedicot, “hış+yar=hışyar” yani kesê xwedihış, her weha, kesê nerazayi û wd.

Salıxnavên dıgel vê pêveka “yar”ê, dı edebiyata Kurdi ya klasik da gelek ci gırtıne. Mesela, Ehmedê Xani dı “Eqida _manê” da dema qala firişteyan (melekan) kıriye û daye zanin ku Xwedê Qur’an dıgel wan jı Pêxember ra şandiye, dı heqê Pêxember da weha ci daye peyvıka “bextyar”ê:

“Ku Qur’an jı erşan dıgel wan hınar

jıbo wi hebibê xwe yê bextyar”.

“Hınar” Kurdi ye, yani şand; ev kırar bı eslê xwe “hınart” e; lı vır jıbo ku qafiya vê malıkê lı ya malıka pey wê bê, “t” jê hatiye avêtın. “Hebib” Erebi ye, yani evandi, hezkıri; mexsed Pêxember e.

Şêx Evdırehmanê Axtepeyi ji dı “Rewdunneim”ê da “bextyar” weha bı kar aniye:

“Resûlê Xuda gote Bûbekrê yar

ku ismê te Sıddiq e, ey bextyar”.

Melayê Cıziri jı dı helbesteka xwe da dı heqê yara xwe da weha ci daye peyvıka “hışyar”ê:

“Şox û şepala meyperest

ew zalıma hışyar û mest”.

Siyahpoş ji “hışyar dı heqê Seyfulmulûk da weha bı kar aniye:

“Xew û xwarın hılatın jê bı yekcar

Gehê bêhış dıbû ew, gah-ı hışyar”.

“Gah” yani geh, carna.

Evdırehim Rehmi ji dı nıvisareka xwe da dema jı Kurdan daxwaz kıriye ku jıbo desxıstına heqê xwe dengê xwe derxın, weha ci daye peyvıka “hışyar”ê: “Bıla ah û fixanêt me bıçıne felekê, welwele bêxıte dı nav hemi alemê, ca xelq bızanıt em ji hışyar ın”.

Mana 2’yan a peyvıka “kıryar”ê ji maneyeka termi ya rêzımani ye. Aha peyvk bı vê maneya xwe ya rêzımani, lı vır dıbe babetê me. Ew mana rêzımani ji weha ye: “Peyvıka ku kıroxê karek, tevgerek dıde zanin, diyar dıke, dınumine, nişan dıde; peyvıka ku xwediyê kırarek, xwediyê fi’lek dınumine, dıde zanin, nişan dıde”. Jı kıryara bı vê maneyê ra bı Erebi “faıl”, bı Tırki “özne”, bı _nglizi ji “subject” (sabcikt) tê gotın.

Mesela, dema kesek bêje “Rewşenê dı cejna Newrozê da helbestek xwend”, dı vê tevokê (cumle) da “Rewşen” dıbe kıryar. Lewra dıde zanin ku wê, kırara “xwend”ê pêkaniye, ew kar kıriye. Minakek ji weha “Hışmend lı ser diroka bajarê Bedlisê nıvisarek nıvisi”. Lı vır ji “Hışmend” dıbe kıryar. Lewra dıde zanin ku wi, kırara “nıvisi”yê pêkaniye, ew kar kıriye.

* Me dıvê em lı vır bı xwendevanên hêja bıdın zanin ku zımanzanê Kurd ê Sovyeta berê Prof Qanatê Kurdo ji bı mana “faıl”a Erebi, “kıryar” bı kar aniye. Tışteki balkêş e ku wi zımanzani ji bı mana “fi’l”a Erebi “lêker” qebûl nekıriye. Wısa tê zanin ku ew rastê “kırar”a bı wê maneyê ji nehatiye; jı ber wi semedi, “fi’l”a Erebi lı Kurdi aniye, kıriye “fêl” û wısa bı kar aniye. Paşê ji dema qala peyvıka “kıryar”ê kıriye, jıbo ku wê peyvıkê bı xwendevanan bıde naskırın, mana wê dı nava kevanokan (parantezan) da bı awayê ”fêlker” nıvisiye; yani “yê ku fêlek, karek dıke; yê ku fêlek, karek tine meydanê”. (3)

(3) Bınêrın: Qanatê Kurdo; “Gramera Zmanê Kurdi”, r. 183; Weşanên Roja Nû, Stokholm-Swêd, 1990