Dı peyveka pêşiyan a di da ji weha tê gotın: “Ki lê bıgere, tê dıgere”. Ev peyva pêşiyan lı ser kesên wısa tê gotın ku bı pey tıştên nebaş dıkevın û dıxwazın wan tıştên nebaş bı destê xwe bıxın, lê ew bı xwe lı rewşên nebaş rast tên û bı wi awayi jı wê tevgera xwe zırar dıbinın.

Peyveka pêşiyan a di ji weha ye: “Gotın koro, tu lı çı dıgeri? Got lı çaveki ron, lı pariyeka bıdon”.

*

Kesê ku lêgerin dıke, pısporê ku wi kari dıke, ew ji dıbe “lêger”, ne ku dıbe “lêkoliner” yan “vekoliner”. Wek ku me lı jor da zanin, jı ber ku dı Kurdiya Bakur da kırarên “lêkolin”ê û “vekolin”ê tunın, “lêkoliner” û “vekoliner” ji, ku jı wan kıraran hatıne pêkanin, dı Kurdiya Bakur da tunın. Nabe ji ku hebın. Lewra peyvıkeka ku dı zımanek da yan dı zarek (lehce, diyalekt) da tunebe, mırov nıkare jı wê, peyvıkeka di saz bıke û dı wi zımani da yan dı wi zari da bı kar bine. Ev semedek.

Semedeki di ji ev e ku dı Kurdiya Bakur da pêveka “er”ê tune ku bê dûwayiya peyvıkeka di û maneyeka di bıde wê. Wek ku tê zanin, dı Kurdiya Başur da “er” wek pêvekek tê dûwayiya “lêkolin”ê û wê dıke “lêkoliner”. Ew peyvık dı wi zari da bı mana “kesê ku lêkolin dıke” bı kar tê anin. Wê maneyê ji pêveka “er”ê dıde wê peyvıkê.

Lê belê dı Kurdiya Bakur da “er”eka wısa tune. Wek ku dı babetê “Kırar”ê da me dabû zanin, dı Kurdiya Bakur da pêveka “ar”ê heye. Ev pêveka “ar”ê carna tê dûwayiya hın navan, carna ji tê dûwayiya kokên hın kıraran (fi’lan) û dıgel wan, navên sazber pêktine, saz dıke. Ew nav ji dıbın “navên hın kar û xebatan, navên hın tıştan, yan hın rewşan”.

Mesela, pêveka “ar”ê tê dûwayiya “nıvis”ê, ku koka ”nıvisin”ê ye, û wê dıke ”nıvisar” û mana “tıştê ku hatiye nıvisin yan tê nıvisin” dıde wê peyvıkê; disa “ar” tê dûwayiya “got”ê, ku koka “gotın”ê ye, û wê dıke “gotar” û mana ”tıştê ku hatiye gotın yan tê gotın” dıde wê peyvıkê.

Bı qasê ku heta nuha me kariye em tespit bıkın, dı Kurdiya Bakur da pêveka “er”ê tenê hatiye dûwayiya “bû”yê û ew kıriye “bûyer”; jı ber ku tipa paşin dengdar e, “y” ji wek gihinekek ketiye navbera wan û bı wi awayi “bûyer” hatiye sazkırın. Bı ditına me, ev ji peyvıkeka derbıngehok e, istisnai ye; yani pêveka “ar”ê lı vır guheriye û bêye “er”.

Wek ku tê zanin, mana “bûyer”ê ji ne “kes yan tıştê ku tıştek dıqewımine”, lê “tıştê qewıminê” ye; yani tıştê ku qewımiye yan dıqewıme, “bûyer” jı wi tışti ra tê gotın. Jı ber vi semedi, mırov neşê ”bûyer”ê jı “lêkoliner”ê ra bıke minak û bêje madem “bûyer” heye, bıla “lêkoliner” ji hebe.

Pıştê van ragihandın û minakên fıre, me dıvê em careka di ji jı rewşenbirên Kurd ra, xasma jı nıviskar û rojnamevanên Kurd ra pêşniyaz bıkın ku peyvıkên “lêkolin”ê, “vekolin”ê, “lêkoliner”ê û “vekoliner”ê bı kar neynın, dı şûna wan da peyvıkên “lêgerin”ê û “lêger”ê bı kar binın.

Wek ku berê ji me dı “Kuncê Zımên” da bı hın munasebetan dabû zanin, her peyvıkeka ku dı Kurdiya Başur da bı kar tê anin, nabe ku mırov wê hema wek qalıbeki hazır bıgıre û dı Kurdiya Bakur da bı kar bine. Lewra peyvıkên lêhati hene, yên lênehati hene. Eger peyvıkên lênehati dı Kurdiya Bakur da bı kar bên anin, hıngê Kurdiya Bakur dê jı awayê xwe yê esli, orijinal derkeve û bıguhere, xıra bıbe. Dıvê ku em Kurdiya Bakur wek ronayiya çavên xwe bıparêzın û nehêlın ku xıra bıbe.

“LI” Û “DI ..... DA”-I

Mırov carna dıbine ku pêşbendıka “lı”yê ya nişandana ciyan, jı aliyê hın kesan ve dıgel paşbendıka “da”yê bı kar tê anin. Mesela, kesek dıbêje “Mala apê mın lı bajarê Ruhayê da ye” yan “Pısmamê mın lı bajarê Amedê da dıkandar e” û wd. Gerçı dı Kurdiya Başur da ev awa bı kar tê anin, lê dı Kurdiya Bakur da karanina vi awayi şaşiyeka mezın e.

Dı Kurdiya Bakur da dıvê yan “lı” tenê yan ji “dı” û “da” pêkve bı kar bên anin. Mesela, dıvê bê gotın “Mala apê mın lı bajarê Ruhayê ye”, “Pısmamê mın lı bajarê Amedê dıkandar e” û wd; yan ji dıvê bê gotın “Mala apê mın dı bajarê Ruhayê da ye”, “Pısmamê mın dı bajarê Amedê da dıkandar e” û wd.

Me dıvê em lı vır van her du awayan bıdın nasin û dı heqê wan da jı edebiyata Kurdi ya klasik û folklora Kurdi hın minakên pêwist jı xwendevanên berrêz ra pêşkêş bıkın. Em’ê berê lı ser “lı”yê bınıvisın. Weha:

Ev “lı” pêşbendıkek e û çend karan dıke, çend fonqsiyonan tine ci. Yek jı karên wê ev e ku dıbe pêşbendıka nişandana ciyan; beri navên ciyan bı kar tê anin û ciyên bûyeran, kesan û tıştan dınumine, nişan dıde; dıde zanin ku hın bûyer lı hın ciyan qewımine, hın kes yan hın tışt lı hın ciyan ın. Em’ê lı vır tenê vi karê wê, vê fonqsiyona wê bıdın naskırın.