Wek ku diyar e, lı vır “ku”yê, şaxtevoka “jıbo wi ra xırabe” bı kırara “zani”yê ve bend kıriye û jê ra xıstiye rewşa lêkıri. Yani tıştê ku wi zani, xırabbûna jıbo wi ra bû.

Xani dı beşê 52’yan da ji dema qal kıriye ku Sıti û daye û hın jınên di jıbo ditına Memê dıgel Zinê çûne gırtixanê, daye zanin ku lı wır deng lı Memê kırıne û jê ra weha gotıne:

“Gotın ku Memo, tu rabe Zin hat

Rûha te ye, bê guman, yeqin hat”.

Lı vır ji “ku”yê, şaxtevoka “Memo, tu rabe Zin hat” bı kırara “gotın”ê ve bend kıriye, gırêdaye û jê ra xıstiye rewşa lêkıri. Yani tıştê ku gotın, daxwaza rabûna Memê û ragihandına hatına Zinê bû.

*

Kar û fonqsiyoneka vê “ku”yê ji ev e ku şaxtevokek bı şaxtevokeka di ve bend dıke û naveroka yekê jı wan şaxtevokan, bı dema naveroka şaxtevoka di ve bend dıke, gırêdıde; dıde zanin ku naveroka şaxtevokek, bı dema naveroka şaxtevoka di ve gırêdayi ye; bı wi awayi, mana “dema ku” dıde. Mesela, kesek dıbêje “Ez ku lı sûkê dıgeriyam, çavê mın bı Dûrbin ket”. Lı vır “ketına çav bı Dûrbin”, bı dema “gerina lı sûkê” ve hatiye bendkırın, hatiye gırêdan. Yani kengê çavê wi bı Dûrbin ketiye? Dema ku ew lı sûkê geriyaye.

Melayê Cıziri dı helbesteka xwe da daye zanin ku wi jı yara xwe ra nameyek şandiye û ev “ku” dı vê rewşê da weha bı kar aniye:

“Dilber mecala name di
nasi, ku nişana me di”.

Yani dilberê dema ku nişana wi ditiye, nameya wi nasiye.

Melê dı helbesteka xwe ya di da ji dı vê rewşê da weha ci daye “ku”yê:

“Yar-ı ku di em geda
dest-ı bı destê me da”.

“Geda” yani xızanê parsek. Yani yarê dema ku ditiye ew parsek e, destê xwe daye destê wi.

Selimi ji dı ciyeki “Yûsuf û Zuleyxa”ê da “ku” bı vê maneyê weha bı kar aniye:

“Yûsuf ku jıbo wi kır duaye
tariti hılat û bû çıraye”.

Şêx Evdırehmanê Axtepeyi ji dı ciyeki “Rewdunneim”ê da dı vê rewşê da weha ci daye “ku”yê:

“Cewab da: Belê, abê me berze bû

Me şerbık hılani ku av tê nebû”.

“Abê me berze bû” yani ava me nema, tune bû.

*

Kareki vê “ku”yê ji ev e ku tê serê şaxtevokaka dı nava tevokeka sereke da yan ji tevokeka lı pey tevoka sereke û bı wi awayi rewşa kesek, lawırek yan tıştek dınumine, nişan dıde, dıde zanin. Mesela, mırov dıbêje “Zımanê Pehlewi, ku zımanê dewleta Medyayê bûye, jêdera zımanên Kurdi û Belûci û Farısi ye”. Wek ku diyar e, lı vır “ku” rewşa zımanê Pehlewi nişan dıde û diyar dıke ku ew, zımanê dewleta Medyayê bûye. Minakek ji weha: “Ew heval, ku demek berê hatıbû Amedê, nuha lı Ruhayê ye”. Lı vır ji “ku” rewşa wi hevali ya demek berê dıde zanin û diyar dıke ku demek berê hatıbû Amedê.

Ehmedê Xani dı despêka “Nûbuhara Bıçûkan” da dı heqê Pexember da “ku” dı vê rewşê da weha bı kar aniye:

“Hındi selewat ın, hemi
lı Resûlê me yê ummi
ku bûne peyrewêd-ı wi

Ereb û Ecem û Kurmanc û Romi”.

“Ummi”Erebi ye, yani nexwendi, kesê ku xwendın û nıvisina wi tune. Jı ber ku xwendın û nıvisina Pêxember tunebûye, jê ra bı Erebi “ummi” hatiye gotın. “Peyrew” Kurdi ye, yani kesê ku lı pey keseki di dıçe, dırewe, dımeşe. Wek ku diyar e, lı vır “ku”yê tevoka “bûne peyrewêd-ı wi Ereb û Ecem û Kurmanc û Romi”, bı tevoka beri xwe ve bend kıriye û bı wi awayi rewşa Pêxember nişan daye, numandiye, ragihandiye ku Ereb û Ecem û Kurmanc û Romi bûne peyrewên wi, lı pey wi çûne.