Lê di awayê neyin da, hem di her du mêjedeman da, hem ji di formên di da ”i” dikeve û ”j” bi pêşeka ”na”yê yan ”ne”yê û wd ve dizeliqe. Wek ”nejmart”, ”nejmartiye”, ”najmêre”, ”dê nejmêre”, ”mejmêre” û ”bila nejmêre”.

Divê em vê yekê ji bidin zanin ku li herêmên Botan û Badinan, ev kirdar ji bi zêdekirina heceya ”he”yê tê karanin. Mesela, li wan herêman tê gotin ”min hejmart”, ”ez dihejmêrim”, ”ez’ê bihejmêrim” û wd. Lê lê derê wan her du herêman, li her derê Kurdistanê kirdar bê heceya ”he”yê tê karanin û her kes dibêje ”min jimart”, ”ez dijmêrim”, ”ez’ê bijmêrim” û wd.

Vê kirdarê di edebiyata Kurdi ya klasik da ji weha, yani bê heceya ”he”yê ci girtiye. Bi qasê ku heta nuha me kariye em tesbit bikin, ji nav hozanên me yên berin, Siyahpoş û Şêx Evdirehmanê Axtepeyi ev kirdar bi kar anine. Siyahpoş di ”Seyfulmulûk”ê da kirdar weha bi kar aniye:

”Li ser her mireki, heddê siwaran
ku bijmêri, nebi kêm ez hezaran”.

”Ez hezaran” yani ji hezaran; ”ez” pêşbendikeka Farisi ye, hevmana ”ji”ya Kurdi ye; di Farisi da ev pêşbendik bi awayê ”zi” ji tê karanin.

Şêx Evdirehmanê Axtepeyi ji di ”Rewdunneim”ê da weha ci daye vê kirdarê:

”Seqin megre agir ji işqa feqir
ku bijmêri çend wesfê şahê kebir”.

Wek ku diyar e, kirdar ji aliyê wan her du hozanên me yên qedirbilind ve ji bi awayê ”bijmêri” hatiye karranin, ne bi awayê ”bihejmêri”; bi peyveka di, heceya ”he”yê di kirdarê da ci negirtiye.

JIMARÊN RÊZÊ

Wek hemi zimanan, di zimanê Kurdi da ji jimar di demên pêwist da dikevin forma rêzkirinê û dibin ”jimarên rêzê”. Dema mirov bixwaze bide zanin ku kesek yan tiştek di rêza xwe da di pileya çendan da ye, di dereca çendan da ye, mirov wi kesi yan wi tişti di rêza jimarê da di pileya wi da nişan dide. Mesela, eger kesek bêje ”Ez sê roj li Wanê mam, roja çaran ez çûm Çolemêrgê”, mana vê peyvê ev e ku roja çûyina wi ya Çolemêrgê, di rêzkirina rojan da ketiye pileya çaran, rastê pileya çaran hatiye. Bi vi awayi peyvika ”çaran” bûye jimareka rêzê, bûye jimarteka ku di rêzkirinê da ciyek digire, pileyek digire.

Mirov gelek caran dibine ku di weşanên Kurdiya jorin da, jimarên rêzê bi awayê Farisi tên karanin. Mesela, tê gotin ”cara yekem”, ”roja sêyem”, ”sala pêncem”, ”sedsala bistem” û wd. Carna ji, disa wek awayê Farisi, ”in” li wan jimaran tê zêdekirin. Mesela tê gotin ”cara yekemin”, ”roja sêyemin”, ”sala pêncemin”, ”sedsala bistemin” û wd.

Ew her du awa ji di eslê xwe da awayên Farisi ne; ji wi zimani ketine Kurdiya jêrin ji. Tê zanin ku gelek Kurdên jorin dema di Kurdiya jêrin da wan awayan dibinin, dibêjin qey awayên rast ew in û di Kurdiya jorin da ji wan awayan bi kar tinin.

Divê em vê yekê ji bidin zanin ku, hin hozanên me yên berin ji di helbestên xwe da carna ew awa bi kar anine. Lê belê, wek ku berê ji me dabû zanin, di demên berê da karanina hin peyvikên Erebi û Farisi di Kurdi da bûbû tore, bûbû adet. Hozanên me yên berin bawer dikirin ku peyvikên Erebi û Farisi rûmeta helbestan bilind dikin û rengeki xweş didin helbestan. Mesela, wan, bi te’sira wi adeti, carna di şûna ”agir”a Kurdi da ”ateş”a Farisi, di şûna ”mizgin”a Kurdi da ”mujde”ya Farisi nivisine û wd.

Aha bi te’sira wê toreyê, di jimarên rêzê da ji carna awayê Farisi bi kar anine. Mesela, Melayê Bateyi di ”Mewlûd”ê da ji devê bavê Pêxember Ebdullah, weha gotiye:

”Ez dibinim asiman bûye du şeq
Radibit ew nûr-i ta heftum tebeq”.

”Heftum tebeq” yani tebeqa heftan, qata heftan.

Lê belê di Kurdiya jorin da jimarên rêzê wisa nayên karanin. Gelê Kurd di vi babeti da awayeki pirr xweş û têkûz afirandiye û bi sedan sal, belki bi hezaran sal ew awa bi kar aniye. Nabe ku mirov wi awayi bigire bavêje û di şûna wi da awayê Farisi bi kar bine.