Vi awayi dı peyveka pêşiyan a Kurdi da bı peyvıka “berxiti”yê weha ci gırtiye: “Bı berxiti têr şir nexwar, bı kavıri têr giya nexwar”. Ev peyva pêşiyan lı ser kesên bêtalı’û bêşans ên wısa tê gotın ku, jiyana wan bı xızani û perişani, bı derd û kul, bı êş û azar derbas bûye, dı jiyana xwe da tım rastê alûziyan û rewşên zor û dıjwar hatıne.

Peyveka me ya pêşiyan ji lı ser gencitiyê hatiye gotın. Em hêvidar ın ku gencên me yên hêja jı vê peyva pêşiyan dılgıran nebın. Lewra gelê me ew afırandiye û belav kıriye. Ew peyva pêşiyan weha ye: “Not û neh tewır diniti ye, dinitiya mezın genciti ye”. Peyveka pêşiyan ji ev e:”Dar bı teriti tê xelandın”.

Dı vê rewşê da, yani dema ku navek yan salıxnavek yekhece be, hıngê, carna ji “y”ya gihinek dıkeve navbera wi navi yan wi salıxnavi û vê “i”ya pêvek; hıngê “a” ji wek gihinekek dıkeve navbera wi navi yan wi salıxnavi û wê “y”yê. Bı wi awayi, navê sazber ê neberçav jı wan her siyan tê sazkırın, pêktê. Wek “kêm+a+y+i+=kêmayi”, “hışk+a+y+i+=hışkayi”, “şıl+a+y+i+=şılayi”, “tev+a+y+i+=tevayi” û wd.

Bı qasê ku me heta nuha kariye em tespit bıkın, vi awayi dı du peyvên me yên pêşiyan da ci gırtiye. Yek jı wan peyvên pêşiyan weha ye: “Tımayi, kêmayi”. Peyva pêşiyan a di ji ev e: “Şin û şayi, bı tevayi”. Ev peyva pêşiyan gırıngiya hevgırtınê û alkariyê dı cıvatê da dıde zanin. Jı ber ku mırov dı cıvatê da pêkve dıjin, dı jiyanê da ihtiyaca wan bı hevgırtınê û alikariyê heye; dıvê ku dı şin û şayiyan da, dı rojên xweş û reş da hevgırti bın, jı hev ra bıbın destek û alikar.

*

Vêca em bên ser babetê nav û salıxnavên ku tipên wan ên dûwayin dengdar ın: Eger tipa dûwayin a navek yan salıxnavek dengdar be, hıngê carna tipa “t”yê wek gihinekek dıkeve navbera wi navi yan wi salıxnavi û vê “i”ya pêvek. Wek “bıra+t+i=bırati”, “gundi+t+i=gunditi”, “hosta+t+i=hostati”, “malava+t+i=malavati”, “mamosta+t+i=mamostati”, “rêwi+t+i=rêwiti”, “tari+t+i=tariti”, “zava+t+i=zavati” û wd.

Vi awayi dı hın peyvên pêşiyan ên Kurdi da ji ci gırtiye. Mesela, dı peyveka pêşiyan da lı ser “bırati”yê weha tê gotın: “Bırati, bı rasti”. Dı peyveka pêşiyan a di da ji weha: “Bırati xweş e rasta-rast, ne bı fetl û fıtûl”. Dı peyveka pêşiyan da ji “malavati”yê weha ci gırtiye: “Malavati jı heq çêtır e”. Peyveka pêşiyan a di ji weha ye: “Deve jı devetiyê ketiye, jı hope-hopê nakeve.”

Ev peyva pêşiyan lı ser kesên fortekên wısa tê gotın ku, dema jıbo pêkanina karek, tevgerek mecal û imkan jı destên wan derdıkevın ji, jı fort û pesnên xwe naminın û dıxwazın bı fortan xwe hêgın û jêhati nişan bıdın, bı wi awayi bala kesên di ber bı xwe bıkışinın. Kesên wısa tên şıbandın bı deveyeka ku hêza wê nemaye, lê disa wek berê “hope-hop” dıke. Bı wê şıbandınê dı heqê wan kesan da ev peyva pêşiyan bı kar tê anin.

Dı vê rewşê da, yani eger tipa dûwayin a navek yan salıxnavek dengdar be, hıngê carna ji “y” wek gihinekek dıkeve navbera wi navi yan wi salıxnavi û vê “i”ya pêvek. Wek “Xweda+y+i=Xwedayi”, “bina+y+i=binayi”, “şa+y+i=şayi”, “fena+y+i=fenayi”, “fıre+y+i=fıreyi”, “hêsa+y+i=hêsayi”, “vala+y+i=valayi”, “zıwa+y+i=zıwayi” û wd.

Vi awayi ji dı edebiyata Kurdi ya klasik da ci gırtiye. Mesela, Feqiyê Teyran dı helbesteka xwe da deng lı bılbıl kıriye û weha ci daye peyvıka “fenayi”yê:

“Işqa te, ya mecaz e; yara te bêwefa yi

Dosta ebed bıxwaze, da lê nebıt fenayi”.

“Mecaz” Erebi ye, yani dı rû da, ne rastin.

Ehmedê Xani ji dı beşê 41’ê yê “Mem û Zin”ê da dema şiret kıriye ku mırov jı malê dınê hez neke û daye zanin ku warıs mal jı destê mırov dıbın, “hêsayi” weha bı kar aniye:

“Mali mede warısan tu meccan

ger dê te bıvê hêsayiya can”.

Xani dı “Nûbuhara Bıçûkan” da ji weha ci daye “şayi”yê:

“Cezl û fereh çı? _ayi ye

Mewt-ı, mırın; gırin, beka”.

“Şayi”yê dı straneka geli da ji weha ci gırtiye:

“Weyla miro, malên me danine lı zozanê Eslenluya xopan,

lê lê lê lê, lı vi çiyayi

Hela bınêrın, bı ser me da gırti hewre, lê lê lê lê, nabe sayi

Xwezi jı xêra Xwedê ra mızginek bıhata, bıgotına bavê Ûsıv vegeriya

nava koma bıra û pısmaman, bı xêr û şayi”.