Dı peyveka pêşiyan a Kurdi da ji “çiya” bı awayê ”çiyê” weha ci gırtiye: “Keroşk jı çiyê xeyıdiye, haya çiyê ji jê tune”.

Ev peyva pêşiyan lı ser kesê hednezan ê wısa tê gotın ku, jı keseki mezın tıştek dıpê yan dıxwaze ku ew kesê mezın lı gora daxwaza wi tevgere. Eger ew kesê mezın wê daxwaza wi neyne ci, vêca ji xwe dılgıran û xeydan nişan dıde. Hıngê ew kes tê şıbandın bı keroşkek, ew kesê mezın ji tê şıbandın bı çiyayek û bı wê şıbandınê, dı heqê wi kesê hednezan da ev peyva pêşiyan bı kar tê anin.

Navê “zınar” ji dı straneka geli da jı devê xorteki evindar bı awayê “zınêr” weha ci gırtiye:

“Delala dılê’m, ez’a lı singê çiyayê Qerecdaxê rûnıştım, lı pozê zınêre
Dı bıniya mı da tê xuşina avên newal û kaniyan, dı seriya mı da tê
qıbin û nalina kewê nêre
Xwedê zane, parr vê çaxê gewra mı delala dılê mı bû, isal fesad û ewanên
gundê me rabûne ser xwe, bı destê delala dılê mı gırtıne dane mêre”.

“Qerecdax”, navê çiyayeki nêzikê bajarê Amedê ye. Navê wi yê esli yê Kurdi “Qeracdar” e; Tırkan ew nav kıriye “Qerecedax”; Kurd ji wi navi bı awayê ”Qerecdax” bı kar tinın.
                        *
Eger dı naveki nêrin da “a” û “e” tev hebın, hıngê dı awayê nasandın û kıfşkırınê da “ya wi navi dıguhere dıbe “ê”. Mesela, “welat” dıbe “welêt”, “mela” dıbe “melê”, “keya” dıbe “keyê”, “beran” dıbe “berên”, “kendal” dıbe “kendêl” û wd.

Em bala xwe bıdın vê minaka ha:

“Kurdıstan welateki têrav e. Dı welêt da gelek çemên mezın hene. Dicle û Ferat dıdu jı wan çeman ın”.

Wek ku diyar e, lı vır dı tevoka 2’yan da “welêt” hatiye gotın. Jı ber ku navê Kurdıstanê dı tevoka 1’ê da ci gırtiye, êdi ne pêwist bûye ku ew nav careka di bê gotın; dı şûna wi navi da ”welêt” hatiye gotın. Yani ew welatê ku qala wi hat kırın û navê wi hat gotın, yani Kurdıstan.
Dı dema Melayê Cıziri da, mirê Botan Xan Şeref bûye. Xan Şeref mireki gelek hêzdar û mêrxas û têkoşer bûye. Dı dema wi da leşkerê Ecem du caran êrişê Botan kıriye û xwestiye ku wê herêma welêt dagır bıke. Her du caran ji Xan Şeref bı mêrxasi zora Eceman bıriye û zırareka pırr mezın daye wan, Botan lı dıjê wan parastiye. Dı diroka Kurdan a navdar “Şerefname”yê da ji qala wi hatiye kırın. (7)

 (7) Bınêrın: “Şerefname”, r. 100-101; wergêrê Tırki: M. Emin Bozarslan; Weşanxana Deng, Amed, 2006. Belavkırına Ewrupayê: KOMKAR–ALMANYA.

Melayê Cıziri, lı ser wi mirê mêrxas du helbestên gelek gıranbuha nıvisine. Du malıkên serê yekê jı wan helbestan weha ne:

“Ey Şehinşahê muezzem, Heq nigehdarê te bi.
Sûreê İnna Fetehna, hafız û yarê te bi”

Ev her du malık bı Kurdiya xwerû weha ne:

“Ey Şahê şahan ê gewre, Xwedê parêzdarê te be
Sûreyê İnna Fetehna, parêzdar û yarê te be”.

“İnna Fetehna”, sûreyek jı sûreyên Qur’anê ye.
Melê dı dûwayiya wê helbestê da ji weha gotiye:

“Qest û daxwaza Melê daim jı can û dıl ev e:
Her dı benda xızmetê pêşdestê didarê te bi”.

Wek ku diyar e, Melayê Cıziri lı vır navê xwe bı awayê “Melê”, yani bı awayê nasandın û kıfşkırınê nıvisiye. Lewra her kes dızane ku mexseda wi ne melayek jı melayan bûye, lê ew bı xwe bûye.

Melê dı du malıkên paşiya helbesteka xwe da evin şıbandiye qedehek mey û daye zanin ku Xwedê jı berê ve qedehek jı wê meyê daye wi û ew jı wê meyê mest bûye. Hozên hıngê ji navê xwe bı awayê “Melê” weha nıvisiye:

“Heq jı ezel bı Melê daye jı ışqê qedehek
Ta ebed mest û xerab in jı meya wê qedehê”.
“Işq” Erebi ye, yani evin.