Ev, tarixa Hicri ye; bı tarixa Miladi dıbe 1651. Yani mamostayê me yê mezın, aladar û pêşrewê doza azadixwaziya gelê Kurd Ehmedê Xaniyê nemır, dı sala 1651’ê da hatiye dınê û wek Rojê ronayi daye Kurdıstanê.

Hozan Selimi ji dı ciyeki ”Yûsuf û Zuleyxa”yê da weha ci daye “lewra”yê:

“Yani te hene bıraderê pak

Mehzûn-ı nebi bı qelbê xemnak

Lewra ku jıbo te ew penah ın
her yek jı te ra çı xeyrıxwah ın!”

Ev her çar malık bı Kurdiya xwerû weha ne:

“Yani bırayên te yên pak hene

Tu xemgin nebi bı dılê xemgin

Lewra ku jıbo te ew penah ın
her yek jı te ra çı xêrxwaz ın!”

Wi hozani dı ciyeki di da ji “lewra” weha bı kar aniye:

“Lewra ku jı vır heta bı Mısrê
şeş mah-ı dıçın dı saheya rê”.

Evdırehim Rehmi ji dı nıvisareka xwe da weha ci daye vê peyvıkê: “Mıletê weki ciranê me ye, ew ji hez naket ku em heqê xwe bızanın. Lewra nezanina me, kara wan e”.

Wek ku jı van minakên lı jor diyarkıri ji baş kıfş dıbe û tê zanin, ev peyvıka babetê me “lewra” ye, ne “lewre” ye. Her weha, peyvık bı serê xwe, bı awayê “lewra” bı kar tê anin; bı awayê “jı lewre” bı kar nayê anin.

Jı ber vi semedi, pêşniyaza me lı hemi rewşenbirên Kurd, xasma lı nıviskar û rojnamevanên Kurd ev e ku ew ji vê peyvıkê bı awayê “lewra” bı kar binın, ne bı awayê “lewre” yan ”jı lewre”. Peyvıkek ku dı zımên da ci gırtiye û jı zımên ra bûye mal, nabe ku bê guhartın.

*

Vêca ji em qala peyvıkên “lew”ê û “loma”yê bıkın û hêz bıdın xwe ku wan her du peyvıkan bı mane û fonqsiyonên wan, bı xwendevanên berrêz bıdın naskırın û dı heqê wan da jı edebiyata Kurdi ya klasik û folklora Kurdi minakên pêwist pêşkêş bıkın.

Ev her du peyvık ji wek “lewra”yê bendıkên tevokan û şaxtevokan ın; yani ew ji tevokan yan şaxtevokan bı hev ve bend dıkın, gırêdıdın. Lê belê jı aliyê mane û fonqsiyonê ve jı “lewra”yê cuda dıbın. Weha:

Wek ku me lı jor dabû zanin, “lewra”, tevoka pey xwe yan şaxtevoka pey xwe, jı tevoka beri xwe ra yan jı şaxtevoka beri xwe ra dıke semed. Lê “lew” û “loma”, tam çewtê “lewra”yê, tevokên beri xwe yan şaxtevokên beri xwe jı tevokên pey xwe yan şaxtevokên pey xwe ra dıkın semed.

Em wê minaka “lewra”yê ya ku me lı jor numandıbû, lı vır disa bınıvisın. Ew tevok ev bû: “Mın nekari ez jı malê derkevım. Lewra baran dıbariya”. Dema ku em bıxwazın mana vê minakê bı “lew”ê yan bı “loma”yê bıdın, gelo em’ê çawa bêjın? Bı “lew”ê em’ê weha bêjın: “Baran dıbariya, lew mın nekari ez jı malê derkevım”. Bı “loma”yê ji em’ê weha bêjın: “Baran dıbariya, loma mın nekari ez jı malê derkevım”.

Wek ku diyar e, semedê nekarina derketına jı malê, dı van her du tevokan da ji disa barina baranê ye. Lê lı vır, şaxtevokên ku wê rewşê nişan dıdın, beri yên di bı kar hatıne anin û jı yên di ra bûne semed. Ev kar û fonqsiyon ji bı peyvıkên “lew”ê û ”loma”yê hatiye pêkanin. Wek ku bê gotın “Jı ber ku baran dıbariya, mın nekari ez jı malê derkevım”. Yani barina baranê, bû semedê nekarina derketına jı malê.

Bendıka “lew”ê ji wek “lewra”yê dı edebiyata Kurdi ya klasik da gelek ci gırtiye. Mesela, Melayê Cıziri dı helbesteka xwe da dema qala rewşa xwe ya zor û dıjwar kıriye, weha ci daye “lew”ê:

“Bı dıl ateş, jı ceger bıryan ım

Lew perişan ım û pırr’êşan ım”.

“Ateş” Farısi ye, yani agır. Lı vır tıştê jı me ra pêwist ev e ku Melê dı malıka pêşin da daye zanin ku ew bı dılê xwe agır e, jı cegera xwe ji bıryan e; dı malıka 2’yan da ji daye zanin ku jı ber wi semedi, perişan û pırr’êşan e. Hozên ev mane bı “lew”ê daye zanin. Yani semedê wê perişani û pırr’êşaniya wi ew e ku bı dıl agır e, jı cegera xwe ji bıryan e. Wek ku gotıbe “Jı ber ku ez bı dılê xwe agır ım, jı cegera xwe ji bıryan ım, ez perişan û pırr’êşan ım”.