Mehmet Bayrak, uzun yıllardır Kurdoloji alanında Kürt tarihi, kültürü, halk edebiyatı, gravürleri, dini/mezhepleri, müziği ve dansları ile ilgili bir çok araştırma yaparak, gelecekteki Kürt arşiv ve kütüphanelerine zenginlik kazandırabilecek düzeyde eserler yayınlayan bir Kürt arastırmacı yazarıdır. Ayrıca Bayrak’ın tarih, demokrasi, siyaset bilimi gibi alanlarda bilimsel makaleleri bir çok uluslararası basın-yayın organlarında yayınlandığı gibi, aynı zamanda dünyanın bir çok ülkesinde çeşitli konferanslar vererek düşüncelerini birebir insanlarla paylaşan bir araştırmacıdır. Bayrak’ın çalışmalarını bir bütün olarak ele aldığımızda, çalışma disiplini, geniş kaynaklara ulaşarak bilgi/belge elde etme yöntemi, elde edilen bilgilerin karşılaştırılarak büyük bir araştırmacı titizliği ile bilim süzgecinden nasıl geçtiklerini görmekteyiz. Eserlerinin tümünde son ikiyüzyıllık Kürt-Osmanlı, Kürt-Türk ilişkileri,Kürtlere karşı işlenen kıyımlar,asimilasyon,inkar ve Kürdistan’da yaşanan siyasal olaylar, belgesel olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca Bayrak’ın çalışmaları, Anadolu ve Kürdistan’daki kültürlerin birbirlerine yakınlıklarını,uzaklıklarını,karışımlarını, bilinmezliklerini,gizli tutulmak istenen yanlarını ortaya çıkarmaktadırlar. Yarattığı eserlerle yaptığı çalışmalarla zamanla yarışan bir araştırmacı. Bu yazıda Mehmet Bayrak’ın son eseri olan „Alevi-Bektaşi Edebiyatında Ermeni Aşıkları (Aşuğlar)“adlı çalışmasını ele alacağım.

Kitap iki kesimden oluşmakta, birinci kesimi araştırma – incelemeyi kapsamakta, ikinci kesimi ise Antolojiden oluşmaktadır.Yazar,Alevi-Bektaşi Edebiyatı içinde tanınan 136 Ermeni aşığı/ozanı ile onlara ait yaklaşık olarak 660 Şiir’i bu eserinde inceleme konusu yapmıştır. Eser aynı zamanda çok zengin bir kaynaklar bibliyografyasına sahip olduğu gibi, okuyucuya ve bu alan üzerinde çalışacak araştırıcılara Arşiv Kaynak Araştırma kolaylığı da sağlamaktadır.Yazar,eserinin giriş bölümünde “Tarihten bu yana Mezopotamya ve anadolu bir halklar, inançlar ve Kültürler mozayiğidir. Yine tarihten bu yana heterodoks din ve kültürlerle azınlık halklara karşı bir arındırma ve asimilasyon politikası izlenmiş ve bu süreç özellikle 19.yüzyılın sonlarıyla 20.yüzyılın başlarında Milliyet eksenli bir tasfiyeye dönüşmüş; tüm bunlara karşın bu renklilik ve çeşitlilik günümüzde bile kendisini hissetırmektedir. Türkler, Kürtler, Araplar, Çerkezler, Gürcüler ve lazlar gibi Müslüman halklar, sayıları giderek azalmış olsa da Ermeniler, Rumlar, Asuri-Kaldeliler gibi Hırıstiyan halklar ve Musevi Yahudiler, hala bu coğrafyada yaşamaktadırlar“diyerek araştırmasının önemine vurgu yapmaktadır. Bayrak, özellikle Ortadoğu’nun en eski halklarından olan Kürtlerdeki dini renkliliği çalışmasında şöyle açıklamaktadır:“...Kürtler ise Müslüman, Kızılbaş,-Alevi, Yezidi, Ehle Haq, Kakai, Musevi ve Hırıstiyan gibi din ve inançlara mensupturlar“.Ayrıca yazar,eserinin ilerleyen bölümlerinde, İslamiyetin Kürdistan’a hangi zorba yöntemlerle girdiğini ve Kürtlerin eski dini olan Zerdüşt dinin İslam halifeleri tarafından nasıl suçlandıgına dair geniş bilgiler vermektedir. Bayrak, geçmişte Alevi-Hırıstiyan ilişkilerini eserinde genişçe işleyerek tarihi bir bakış açısıyla inceleyerek, geçmişte kültürlerin ne kadar birbirleriyle içiçe yaşadığını da örnekleriyle anlatmaya çalışmaktadır. Yazar, Mevlana’nın dört dilde, Sükri-i Kürdistan’in ise altı dilde Şiir yazdığını ve „aynı dönemlerde çağımıza damgasını vuran bir çok düşünür ve Şair´ın, kültürlerin harman olduğu o çok renkli ortamın eserleri“olarak değerlendirmektedir. Bayrak eserinde, ayrıca Osmanlı yönetiminin 16.yy’da Kızılbaş ve Rafizileri „sürgün, hapis, kürek mahkumiyeti, idam ve taşlayarak öldürme“gibi cezalara çarptırdığına dair geniş bilgiler vermektedir. Kitap’ta,19.yy’dan itibaren Alevilik ve Protestan misyonerleri arasındaki ilişkiler, aleviliğin Hırıstiyan ve Müslüman dini arasında oynadığı rolüde detaylıca işlenmektedir. M.Bayrak, eserinde 19.ve 20.yy’da Ermeni alfabesinde Kürtçe olarak yayınlanan 11 İncil’e genişçe yer vermektedir. Yazar, Şiire yansıyan Osmanlı/Türk/Kürt-Ermeni ilişkilerinide çeşitli Şiirlerle

örneklendirerek karşılaştırmakta ve kaybolan bir kültür zenginligini tarihin dip kuyusunda arayarak Sivas’lı tanık Hüseyin Irmak’ın sorusuna başvurmaktadır: Anadolu’nun Türkçe, Kürtçe, Ermenice, Zazaca bilen Sivaslıları, Diyarbakırlıları Süryanice’den başka Kürtçe, Zazaca,Türkçe konuşabilen Mardinlileri şimdi neredeydi..?“ Bayrak, eserinde Türküleri, Şiirleri konuşturmaya çalışarak, Kürt-Ermeni ilişkilerini irdeleyerek, Kerem ile Aslı hikayesine gönderme yaparak: „Kerem Kürt, Aslı´Ermeni’dir. İki sevgili dinsel nedenlerden dolayı birbirlerine kavuşamazlar.“ Diğer taraftan eski Anadolu ve Mezopotamya Şiirinde aşıklık geleneğini salt Orta Asya’ya bağlamanın çok yanlış olduğunu belirten yazar, „dahası, dünyanın en önemli kültür coğrafayasına büyük bir saygısızlık“olarak değerlendirmektedir. Bayrak, eserinde Alevi Edebiyatında Ermeni Aşuğlarının oynadığı rol, onların biyografileri ve yazdıkları Şiirlere genişçe yer vererek, günümüze kadar bu alanda yapılan kısıtlı çalışmalara da dikkatleri çekmektedir. Kitapta ayrıca Alevi edebiyatında önemli roller oynayan Ermeni aşıklarının resimlerine de yer verilmektedir. Kitabın II.Kesiminde Ermeni aşıklarının Biyografi ve Şiirlerine çok genişçe yer verilmiştir.

Araştırmacı yazar Mehmet Bayrak,son eserinde, Alevi-Bektaşi Edebiyatı alanında tanınan 136 Ermeni aşığını,biyografilerini ve onlara ait 660 Şiir’i ilk defa genis bir araştımanın konusu yaparak okuyucunun ve araştırmacıların takdirine sunmaktadır. Kendi alanında ilk defa bu kadar etraflıca yapılmış çok bilgi içeren bir araştırma niteliğini taşımakla birlikte, araştırmacılara ve okuyuculara zengin bir kaynak araştırma bibliyografyasını da birarada bulabilme imkanını sunan bir eserdir. Kürt Araştırmacı yazar Mehmet Bayrak, bu çalışması ile Kürt Arşiv ve Kütüphanelerindeki önemli bir boşluğu doldurduğu gibi, araştırmacıların ve okuyucuların, araştırma ve okuma dünyasına bu eseri ile yeni bir renklilik katmaktadır. Mehmet Bayrak, Alevi-Bektaşi Edebiyatında Ermeni Aşıkları(Aşuğlar),Öz-Ge yayınları, Ankara, 2005, 734 Sayfa. (www.ozgeyayinlari.com).