Bı qasê ku heta nuh me kariye em tespit bıkın, vê kırarê dı forma nûdemê da dı du peyvên me yên pêşiyan da ci gırtiye. Ew her du peyvên pêşiyan du şiretên gelek gırıng jı pêşiyên me tinın dıgihinın me. Em dıxwazın lı vır wan her du peyvên pêşiyan ên gıranbuha jı xwendevanên hêja ra pêşkêş bıkın.

Yek jı wan weha ye: “Ki gora kê bıkole, ew dıkev’ê”. Ev peyva pêşiyan lı ser kırına xırabiyê bı hın kesên di tê gotın. Yani kesê ku xırabi bı hın kesên di bıke, ew xırabi dê lı wi bızıvıre û ziyan bıde wi bı xwe. Nexu dıvê ku mırov bı hın kesên di qet xırabi neke. Eger mırov bı hın kesên di xırabi bıke, dıbe ku mırov bı xwe ji jı wê xırabiya xwe ziyan bıbine.

Peyva pêşiyan a 2’yan ji ev e: “Xwendın mina ye bira ku mırov bı derziyê bıkole”. Wek ku diyar e, ev peyva pêşiyan lı ser gırıngiya sebrê û pêwistiya bêhnfıreyiyê ye dı xwendın û zaninê da. Mexsed ew e ku xwendın û zanin, xasma karê zanyari bı lez û bezê, bı hın haydariyên dı rû da nabe; dıvê ku mırov bı sebır bıxwine, lı ser şolên zanyari bı bêhna fıre xebat û lêgerin bıke, bı riya wan xebat û lêgerinan bıgije dûwaikên (netice) zanyari. Eger mırov bêsebri bıke, bı lez û bez hın tıştan dı rû da fêr bıbe û qima xwe bı wan bine û bawer bıke ku ew bes ın, dıbe ku mırov têkeve şaşiyan. Nexu, kesê ku birek bı derziyek bıkole, çawa bısebr e, dı xwendın û zaninê da û dı xebata zanyari da ji dıvë mırov wısa bısebır be, da ku mırov bıkare bıgije dûwayikên rast û bıfêde û kêrhati.

*

Bı vê munasebetê me dıvê em vê yekê ji diyar bıkın ku lı herêma Badinan ji bı eynê maneyê kırara “vekolin”ê bı kar tê anin. Lê belê karanina wi awayi ji şaşi ye. Dı wi awayi da tewr du şaşi hene. Weha:

_aşiyek ew e ku dı wi awayi da ji wek Kurdiya Başur, dı dûwayiya kırarê da tipên “in”ê ci dıgırın. Lê belê, wek ku me lı jor ji da zanin, awayê mêjedema nêzik a vê kırarê “kola” ye; dı sazkırına forma bêdem a kırarê da pêveka “n”yê tê dûwayiya wê û kırar dı wê formê da dıbe “kolan”, nabe “kolin”.

Şaşiyeka di ji ew e ku dı wi awayi da pêşeka “ve”yê tê serê kırarê û kırar bı awayê “vekolin” bı kar tê anin. Lê belê dı zımanê Kurdi da kırareka wısa tune; yani pêşeka “ve”yê qet nayê serê vê kırarê. Mesela, kesek dıbêje “Mın rezê xwe kola”, lê nabêje “Mın rezê xwe vekola”. Wek ku eşkera ye, awayên ku dı zımên da tunın, nabe ku mırov icad bıke û lı zımên bar bıke. Bı peyveka di, dı zımanê Kurdi da “kolan” heye, lê “vekolan” tune, “vekolin” jıxwe qet û qet tune. *

Lê belê jıbo karê babetê peyvê, kırara “lêgerin”ê heye. Ev kırar hem bı mane û naveroka xwe, hem ji bı awayê sazkırına xwe, kırareka tam lêhati ye û mana daxwazkıri bê kêmayi, bı awayeki têkûz dıde. Em berê jı aliyê mane û naverokê ve bala xwe bıdın vê kırarê.

Karê ku babetê peyvê ye û mırov dıxwaze wi kari bıde zanin ev e ku pısporek yan zanyarek, dıxwaze rastiyek derxe meydanê û jıbo gihana wê amancê, wê daxwazê kar û xebat dıke, bı fıreyi û dırêji û kûri dıxebıte, lı delilan dıgere, delilan berhev dıke û dıhêjine û dıde ber hev, jı wê xebatê dûwayikek (netice) yan dûwayikna derdıxe meydanê.

Wek ku diyar û eşkera ye, ew kar dıbe “lêgerin”. Lewra ew pıspor yan zanyar, dı heqê şolek da, lı ser babetek, lı rastiyek û lı delilên wê rastiyê dıgere û dıgije dûwayikek yan dûwayikna. Bı peyveka di, ew kes tıştek “nakole”, lê lı tıştek “dıgere”; jı ber wi semedi, karê wê yan karê wi, dıbe “lêgerin”, nabe “lêkolan” yan “lêkolin” yan ji “vekolin”.

Jı aliyê rêzımani ve ji rewşa vê kırarê weha ye:

“Gerin” kırareka nederbasok e. Kırarên nederbasok pêşbendıkên wek “lı”yê, “jı”yê û wd dıgırın. Ev kırar ji pêşbendıkên wısa dıgıre. Mesela, kesek dıbêje “Ez lı hevalê xwe geriyam”, keseki dıbêje “Pırtûka mın wında bûye, ez lê dıgerım” û wd.

Vê kırara “gerin”ê dıgel pêşbendıka “lı”yê, dı hın peyvên pêşiyan ên Kurdi da ji ci gırtiye. Yek jı wan peyvên pêşiyan weha ye: “Qenc lı mın nagerın, xırab jı mın nagerın”. Ev peyva pêşiyan jı aliyê kesên bêşans ve lı ser bêşansiyên wan tê gotın. Yani kesên qenc xwe nêzikê mın nadın û pırsa halê mın nakın, bı mın ra dostani û hevali nakın, jı mın ra nabın alikar û pıştgır; kesên xırab ji jı mın dûr nakevın, mın bı halê mın nahêlın, dest jı mın bernadın û bela xwe jı mın venakın.