Dünyanın en eski bilgi, kültür ve iletişim kurumlarından biri olan kütüphaneler, tarih boyunca toplumlar arasında nesilden nesile iletişim kurmada ve bilgi aktarımında önemli roller oynayarak, günümüzde de toplumların ürettiği yazılı, görsel, işitsel ve elektronik gelişmelerin tümünü içine alarak, bilgi, kültür ve iletişim hizmetlerini sürdürmektedirler. Kütüphaneler, insanlık tarihi boyunca, bazı imparatorlar ve diktatörler tarafından istenmedileri icin, Ortadoğu, Uzak Asya ve Avrupa’da tarih ve kültür akrarımında önemli roller oynayan bir çok kütüphane yakılmıştı. Örnegin; Cengiz Han’ın başta Bağdat olmak üzere, Mezepotamya ve Ortadoğu’daki bütün kütüphaneleri yakarak, yağmalayarak ve yazılı eserleri Dicle nehri’ne atarak, yoketmişti.19.yy’ın başlarından itibaren dünyanın değişik bölgelerinde sömürge politikasi izleyen Büyük Britanya, Portekiz, Hollanda, İspanya ve Fransa gibi ülkeler, sömürge uluslara ait bilgilerin bulunduğu kütüphanelerin önemli bir kısmını yokederek ve yağmaladıkları yazılı eserlerin çoğunu, ülkelerindeki kütüphanelerde arşivlemişlerdi.

Aynı şekilde 19.yy’da İngiltere, Fransa, Rusya ve Almanya gibi ülkeler, Kürt toplumuna ait bir çok bilgiyi Kürdistan’daki değişik kütüphanelerden yağmalayarak, kendi ülkelerindeki kütüphanelere taşımışlardı.Osmanlı devleti, kendi sınırları içinde yaşayan milletlerin, ürettiği yazılı bilgi ve kültürün korunduğu yerel kütüphanelere pek müdahale etmiyordu. Kürdistan’da, Kürtlere ait bilgilerin bulunduğu kütüphanlerin önemli bir kısmı, kendi varlıklarını 1925’e kadar sürdürmüşler idi. Türkiye(1925’ten sonra), Kürtleri ulus olarak yoksayarak, Kürtlere ait maddi/manevi değerleri yokederek ve yokedilen Kürt kültürünün üzerinde, Türkçülük esaslarına dayanan sömürge kurumlarını oluşturma siyaseti izleyerek, Kürtlere ait değişik tarihi yazılı bilgilerin bulunduğu kütüphaneleri (Ortadan kaldırarak) yağmalayarak, Kürtlerin geçmişleriyle bağ kurma olgusunu tahrip etmiş idi. Kürdistan’da 1925’ten sonra birden bire ortadan kadırılarak ve unutulan konular arasına alınan, Kürt kütüphaneleri olgusu üzerinde şimdiye kadar hemen hemen pek araştırma yapılmamıştır. Kürt kütüphanelerinin yerine devletin önemli bir kurumu olarak Kürdistan’nin her il, ilçe ve nahiyelerinde kurulan,“Halk Kütüphaneleri” ise, Kürtlerdeki kütüphane olgusunu yokettiği gibi,Türkçü kültürün yayılmasında ve Kürt kültürünün yokedilmesinde önemli rol oynamışlardı. Bu günkü yazımda, Türkiye tarafından sömürge siyasetinin bir uzantısı olarak görülen halk kütüphanelerinin, Kürt yazılı kültürünün korunduğu kütüphanelerin yokedilmesinde oynadıkları rol üzerinde, kısaca bazı bilgiler vermeye çalışacağım.

Türkiye’nin çağdaş tarihçileri, aydınları ve kültür araştırmacıları, tarihte hiç Kürt kütüphaneleri olmamış gibi davranmaktadırlar. Sadece Osmanlı devletinin son dönemini incelediğimizde, Türk tarihcilerinin fazlasıyla yanıldığını ve ortaya çıkan durumun onların düşündüğü ve yoksaydığı gibi olmadığını görmek mümkündür. Kürdistan’da yaklaşık bin yıldan fazla bir zamanı kapsayarak, işlevlerini sürdürenkütüphaneler, Osmanlı devletinin yıkılışına kadar varlıklarını sürdürmüş ve bilgi aktarımı açısından, Osmanlı devlet kültürüne de önemli katkıları olmuştu. Örneğin; Kürdistan’nin Bitlis, Diyarbakır, Van, Mus, Erzurum, Dersim, Harput, Malatya Beyazıt, Sivas, Maraş, Mardin ve Urfa vilayetlerinde bulunan medrese ve vakiflar ile Kürt bey/emir/aristokrat/ dinadamları ve bilim ile uğraşan önemli bazı şahsiyetlere ait bir çok kütüphane bulunuyordu. Kürtlere ait bu kütüphaneler,19,yy’ın ikinci yarısından sonra, Kürt milliyetçiliğinin oluşmasında/gelişmesinde önemli roller oynamışlar idi. Kürdistan’da yazılı bilgilerin bulunduğu kütüphaneler, Osmanlı devletinin yıkılışına kadar değişik alanları kapsayan, zengin kitaplara sahiplik ediyordular. 1925’ten sonra T.C’nin Kürdistan’ı işgal etme sürecini, Kürtlerin geçmiş tarih ve kültürüne yönelerek başlatması, herseyden önce Kürtlere ait kütüphanelerin ortadan kaldırılması, kütüphanelerdeki kitap ve vesikaların yakılması ve diğer bazı yazılı kaynakların yağmalanarak,Türkiye kütüphanelerinde gizli tutulması düşüncesi, Kürtlerin geçmişleriyle iletişim kurmalarını engellemek ile geleceksiz bırakılmaları gayesiyle, Kürt kütüphanelerinin yokedilmesi gerekli görülmüştü.1925’ten sonra Kürdistan’da, daha önce hiç Kürt kütüphanesi olmamış gibi davranılarak, bütün Kürtler okur-yazarsız ve cahil bir topluluk olarak sayılarak, çağdaş halk kütüphaneleri adı altında, Türkleştirme politikası izlenerek, bütün Kürtlerin cahillikten kurtulmaları için, merkezi yönetim tarafından kurulan halk kütüphanelerindeki, Türkçe kitapları okumaları gerekli görülmüştü.

Türkiye’de, 1925’ten sonra Maarif Kütüphanesi, Milli Kütüphane, Atatürk Kütüphanesi, Gazi Kütüphanesi, Umumi Kütüphane, Vatan Kütüphanesi ve Halk Kitaplığı gibi değişik adlar altında örgütlenen Halk Kütüphaneleri, 1960’ta bütün Türkiye’de ve Kürdistan’da tek bir isim altında örgütlenerek, Halk Kütüphaneleri adını almıştı. Kürt kütüphanelerinin yokedilmesi üzerinde kurularak, Kürdistan’da sömürgeci kültürün yerleşmesinde önemli rol oynayan il halk kütüphaneleri, Kürdistan’ın bütün vilayetlerinde ve ilçelerinde sömürgeci ulusun önemli bir kurumu olarak faaliyetlerini 80 yıldır sürdürmektedir. Örneğin Kürdistan’daki il halk kütüphanelerinde, Türk kültürü ve büyükleri ile ilgili bütün bilgileri bulmak mümkün, ama Kürt kültürü, tarihi ve büyükleri ile ilgili bilgileri bulmak mümkün değildir. Ayrıca Kürdistan’daki halk kütüphanelerinde değişik uluslara ait değişik bilgileri bulmak ve okumak mümkündür, ama Kürdistan’da, Kürt ulusuna ait bilgileri bulmak ve okumak mümkün değildir. Kürtlere, kendi topraklarında değişik uluslara ait bilgileri Türkçe olarak okuma olanakları halk kütüphaneleri aracılığıyla sağlanıyor ama Kürtlere, kendi topraklarında, kendi geçmişlerini, kendi kültürel değerlerini,kendi dilleriyle okumaları yasaklanıyor.

Sonuç olarak, Kürdistan’da 1925’e kadar çok zengin yazılı kaynaklara sahiplik eden kütüphaneler bulunuyordu. T.C’nin kuruluşundan sonra, Kürt kütüphaneleri ve kürtlere ait bilgiler aniden ortadan kaldırıldı. Kürt kütüphanelerinin yerine sömürgeci bir kurum olan halk kütüphaneleri, Kürdistan’da yaygınlaştırılarak geliştirilmiş ve günümüze kadar hala güçlü bir şekilde sömürgeci kültürün yaygınlaştırılmasında önemli roller oynayarak, Kürt kütüphanelerinin oluşturulması önünde önemli bir engel teşkil etmektedirler.