Kareki vê “ku”yê, fonqsiyoneka wê ji ew e ku peyvıka beri xwe ya ku navê kesek, lawırek yan tıştek e, bı şaxtevoka pey xwe ve bend dıke, gırêdıde û wê şaxtevokê jı wê peyvıkê ra dıke salıx; yani bı wê şaxtevokê, salıxê wê peyvıka beri xwe dıde. Mesela, kesek dıbêje, “Ew pırtûka ku mın xwend, pırtûkeka kurteçirokan bû”. Lı vır “ku”yê, “pırtûk” bı şaxtevoka “mın xwend” ve bend kıriye û ew şaxtevok jê ra kıriye salıx, bı wê şaxtevokê salıxê pırtûkê daye. Yani kijan pırtûk? Pırtûka ku mın xwend.

Siyahpoş dı ciyeki ”Seyfulmulûk”ê da “ku”bı vê maneyê weha bı kar aniye:

“Duaya ku dıkım, ya Reb, neki red

Tu Xeffar i û Rehman û Rehim i”.

“Xeffar” navek jı navên Xwedê ye, yani yê ku gunehan dıpoşe û dıbexşine. “Rehman” û “Rehim” ji du navên Xwedê ne, yani yê xwedirehm. Lı vır “ku”yê ”dua” bı kırara ”dıkım”ê ve bend kıriye, ku dı eslê xwe da “ez dıkım” e û dı eynê demê da şaxtevokek e. Yani kijan dua? Duaya ku ez dıkım.

Selimi ji dı ciyeki “Yûsuf û Zuleyxa”ê da bı vê maneyê weha ci daye “ku”yê:

“Çerxa felekê çı bêwefa bû!

Tıştê ku me di jı wê, cefa bû”.

Pertewê Hekari ji dı helbesteka xwe da “ku” bı vê maneyê weha bı kar aniye:

“Wê jı xemzan ku me ditın, şubhetê koma Tetar
fıtne peyda bûn, jı her yek goşeyê sê sed hezar”.

“Wê jı xemzan” yani jı awırên wê, jı awırên yarê. “Şubhet” Erebi ye, yani wek, mina. Hozên dı van her du malıkan da awırên yara xwe şıbandıne koma Tatarên ku dı demên berê da êrişê gelek ciyan kırıne û ew ci wêran kırıne û jı ber êrişên wan, jı her goşeyek sê sed hezar fıtne peyda bûne.

Lı vır mın dıvê ez beşek jı strana “Domamê” ji, ku “ku”yê hem bı vê maneyê, hem ji bı mana “eger”ê tê da ci gırtiye, jı xwendevanên hêja ra pêşkêş bıkım. Ew stran jı devê xortek hatiye gotın ku bûye evindarê dotmama xwe; lê dılê dotmama wi jê ra tunebûye. Bı wi awayi xıyalşıkesti bûye û dı ciyeki stranê da salıxê wê xıyalşıkestına xwe weha daye:

“Xwedê zane, ku mırov bı destên vala jı cem domama, lê, xwe vegere
mırov dıbe mina heciyê ku perê xwe bavêje paşıla xwe û berê xwe bıde

Mek û Medina, domam, lê, mınawere

wele bile, beri gırê Erefê, lı ber kevırê Hecer’eswedê, lê, dı xew ra here
jı heval û hogırên xwe bımine, heca mırov qebûl nebe, mırov disa berê

xwe bıde malê û kor-poşman, domam, lê, jı wır vegere”.

Çı salıxdaneka balkêş e, ne wısa? Folklora Kurdi mina xızneyek e, gelek tıştên weha xweş û balkêş ji tê da hene. Wek ku diyar e, lı vır “ku”ya dı malıka pêşin da, mana “eger”ê dıde; “ku”ya dı malıka 2’yan da ji tevayiya şaxtevokên pey xwe jı “heci”yê beri xwe ra dıke salıx. Yani kesê ku dı evina xwe da xıyalşıkesti bıbe, gelo dıbe mina heciyeki çawa? Dıbe mina heciyeki ku salıxê wi lı pey “ku”yê hatiye dayın.

*

Yek jı kar û fonqsiyonên “ku”yê ji ew e ku şaxtevoka pey xwe bı kırara beri xwe ve bend dıke, gırêdıde û jı wê kırarê ra dıxe rewşa lêkıri, dıde zanin ku kırara beri wê lı şaxtevoka pey wê hatiye kırın. Mesela, kesek dıbêje “Mın dızani ku seminer dê bê dayın”. Wek ku diyar e, lı vır “ku”yê, şaxtevoka “seminer dê bê dayın”, bı kırara “dızani”yê ve bend kıriye û jê ra xıstiye rewşa lêkıri. Yani tıştê ku hatiye zanin, dayına seminerê bûye; kırara “dızani”yê lı wê şaxtevokê hatiye kırın.

Ehmedê Xani dı despêka beşê 48’an ê “Mem û Zin”ê da, dema daye zanin ku Bekır jı hêrsbûna Tacdin û bırayên wi tırsaye, dı heqê wi da ”ku” bı vê maneyê weha bı kar aniye:

“Zani ku jıbo wi ra xırab e

Go efw-ı jıbo memê sewab e”.