Xwendevanên berrêz, beri ku em dest bi babetê xwe yê vi beşi bikin, me divê em bidin zanin ku di ”Kuncê Zimên” da em disa hatin gihan babeteki nazik. Ew babet ji awayê karanina peyvika ”jimar”ê ye. Çima em ji vi babeti ra dibêjin ”babeteki nazik”? Lewra di gelek weşanên Kurdiya jorin da, ev peyvik bi awayê ”hejmar” tê karanin. Tewr mirov dişê bêje ku hema hema di hemi weşanên Kurdiya jorin da wisa ye.

Wek ku tê zanin, Celadet Bedirxanê rehmeti ji ev peyvik bi awayê ”hejmar” bi kar aniye û di kovarên xwe da ew wisa nivisiye. Belki ji ber wi semedi, yani ji ber ku wi wisa bi kar aniye, piraniya weşanên bi Kurdiya jorin ji peyvikê wisa bi kar tinin.

Lê belê, wek ku di madda ”hewar”ê da me bi dileki vekiri gotibû xwezi ku Celadet Bedirxan ew peyvik neguharta û nekira ”hawar”, li vir ji li ser peyvika ”jimar”ê me divê em bi dileki vekiri bêjin ku xwezi ku wi ”jimar” neguharta û nekira ”hejmar”.

Lewra awayê rast ê vê peyvikê, ”jimar” e, ne ”hejmar” e. Em hêvidar in ku xwendevanên hêja vê peyva me ecêb nebinin û nefikirin ku, madem Celadet Bedirxan peyvik wisa bi kar aniye, wisa rast e.

Em’ê di vi beşê ”Kuncê Zimên” da hêz bidin xwe ku awayê rast ê vê peyvikê bi xwendevanên berrêz bidin zanin û zelal bikin. Weha:

Ev peyvik ji wek gelek peyvikên me, peyvikeka İrani ye û hem di Kurdi da, hem ji di Farisi da heye. Peyvik bi eslê xwe peyvikeka Pehlewi ye; ji wi zimani ketiye Kurdi û Farisi tev. Peyvik di zimanê Pehlewi da ”şomar” bûye, di Farisi da ji wisa yani bi awayê ”şomar” maye; lê di Kurdi da piçek guheriye û bûye ”jimar”.

Wek ku dixuye, di koka peyvikê ya bi zimanê Pehlewi da ji heceya ”he”yê tune; di Kurdi da ji heceyeka wisa lê zêde nebûye. Tenê li herêmên Botan û Badinan heceya ”he”yê li serê peyvikê tê zêdekirin, tipa ”i”yê ji jê tê avêtin, bi wi awayi peyvik bi awayê ”hejmar” tê karanin. Lê li derê wan her du herêman, Kurdên her derê Kurdistanê peyvikê bi awayê ”jimar” bi kar tinin.

Wek ku berê ji me di ”Kuncê Zimên” da bi hin munasebetan dabû zanin, di nivisina peyvikan da ji, di hemi tevgerên xwe da ji divê ku em tim Kurdistani bifikirin û Kurdistani tevgerin, qet û qet herêmi nefikirin û herêmi tevnegerin. Mesela, li hin hêlên Kurdistanê, li serê şûnnava kesê 2’yan a piraniyê ”we”yê, heceya ”he”yê tê zêdekirin û ew şûnnav bi awayê ”hewe” tê gotin; li hin hêlan tipa ”h”yê li nivê peyvika ”bawer”ê tê zêdekirin û ew peyvik bi awayê ”bahwer” tê karanin; li hin hêlan ji ”kani” bi awayê ”kahni” tê gotin. Ew hemi, awayên herêmi ne, ne awayên Kurdistani ne; nabe ku mirov di nivisinê da wan awayan bi kar bine; di nivisinê da divê ku awayên ”we”, ”bawer” û ”kani” bên karanin.

*

Piştê nişandana van minakan, vêca em vegerin ser peyvika ”jimar”ê, ku li vir babetê me ye. ”Jimar” ji gerçi li herêmên Botan û Badinan bi awayê ”hejmar” tê gotin, lê ew awa awayeki herêmi ye. Ji ber ku piraniya Kurdan peyvikê bi awayê ”jimar” bi kar tinin, divê mirov di nivisinê da wi awayi bi kar bine û ”jimar” binivise, ne ”hejmar”.

Ev peyvik naveki xweber e. Ji vi navi kirdara(fi’l)“jimartin”ê ya bêdem ji hatiye çêkirin. Ev kirdar ji li herêmên Botan û badinan bi awayê ”hejmartin” tê gotin; lê Kurdên li derê wan her du herêman dibêjin ”jimartin”, nabêjin ”hejmartin”.

Wek peyvika ”jimar”ê, koka kirdara ”jimartin”ê ji digije zimanê Pehlewi. Awayê bêdem ê kirdarê di zimanê Pehlewi da ”şomarten” bûye, di Kurdi da bûye ”jimartin”, di Farisi da ji bûye ”şimorden”.

”Jimartin”, awayê kirdarê yê bêdem e; awayên wê yên demdar ji weha ne: Mêjedema nêzik ”jimart”, mêjedema dûr ”jimartiye”, nûdem ”dijmêre”, pêşedem ”dê bijmêre” , fermana yekser ”bijmêre”, fermana neyekser ji ”bila bijmêre”.

Wek ku dixuye, tenê di her du awayên mêjedemê da tipa ”i”yê tê gotin, lê di demdarên di da ew tip dikeve û ”j” bi pêşeka ”di”yê yan ”bi”yê ve dizeliqe. Di hin kirdarên me yên di da ji ev awa tê ditin. Mesela, kirdara ”girtin”ê ji di wan forman da dikeve wê rewşê û bi awayê ”digre”, ”dê bigre”, ”bigre” û ”bila bigre” tê karanin.