Wek ku berê ji dı “Kuncê Zımên” da bı hın munasebetan me dabû zanin, hın peyvıkên me lı hın herêmên Kurdıstanê bı awayên pıçek cuda bı kar tên anin. Ew awa, awayên herêmi ne. Yek jı wan peyvıkan ji “kani” ye. Ev peyvık lı hın hêlên Kurdıstanê dı gotınê da bı awayê ”kahni” bı kar tê anin. Wek ku ”bawer” lı hın hêlên welêt bı awayê “bahwer” bı kar tê anin, lı hêlna “h”yek lı “kani”yê ji tê zêdekırın û ew ji bı awayê “kahni” tê gotın.

Mıxabın ku mırov carna wi awayi dı nıvisinê da ji dıbine. Welew ku ev peyvık lı hın hêlên welêt dı peyvina gel da bı awayê “kahni” bı kar bê anin ji, dıvê ku ew awa, wek awayeki devki yê herêmi dı peyvinê da bê hiştın, lê nebe awayê nıvisinê. Lewra awayê rast ê vê peyvıkê “kani” ye; dı nıvisinê da dıvê ku ew awa yani “kani” bı kar bê anin.

Berê me dıvê em vê yekê bı xwendevanên berrêz bıdın zanin ku ev, peyvıkeka gelek kevn e û wek gelek peyvıkên me yên di, koka wê ji dıgije zımanê Pehlewi, ku zımanê dewleta Medyayê bûye. Peyvık dı zımanê Pehlewi da ”xanik” bûye; dı Kurdi da guheriye bûye ”kani”. Tışteki pırr balkêş e ku ev peyvık jı zımanê Pehlewi tenê gihaye Kurdi, negihaye Farısi. Dı Farısi da jı kaniyê ra ”çeşme” tê gotın.

Ev peyvık maneyeka rastin a ferhengi û meneyeka têwkıri (mecazi) dıdêre; yani maneyeka wê ya rastin a ferhengi hey û maneyeka wê ya têwkıri heye. Mana wê ya ferhengi weha ye: Jêdera ava lı derê ava çeman û deryayan û newalan û biran; ciyê ku ava xeyn jı ava çeman û newalan û deryayan û biran jê derdıbe û dıherıke.

Peyvıkê bı vê maneya xwe ya rastin a ferhengi dı edebiyata Kurdi ya klasik û folklora Kurdi da gelek ci gırtiye. Mesela, Ehmedê Xani dı beşê 8’an ê ”Mem û Zin”ê da dema salıxê rındiya Sıtiyê û Zinê daye, gerdenên wan şıbandıne kaniya ava heyatê û dı heqê pesnê wan da peyvık weha bı kar aniye:

“Gerden, te dıgo dı destê saqi
qarûre ye, pırrşerabê baqi

Yan şubhetê şişeya nebatê
yan menbeê kaniya heyatê”.

Ev her çar malık bı Kurdiya xwerû weha ne:

“Gerdena her yekê, te dıgot qey şûşe ye
dı destê meygêr da ye û tıji mey e

yan dışıbiya şûşeya şekırê nebatê
yan dışıbiya serçaviya kaniya heyatê”.

Mexsed jı “kaniya heyatê”, kaniya ava heyatê ye. Wek ku tê zanin, lı gora baweriyê, kesê ku ava wê kaniyê vexwe, dıbe tımzındi, dıbe nemır, êdi namıre. Xani gerdenên her du xuşkan şıbandınbe wê kaniyê.

Xani dı beşê 50’yi yê “Mem û Zin”ê da ji dema qal kıriye Mir bı şêwra Bekır çûye bı Zinê ra peyıviye û jê daxwaz kıriye ku here Memê jı gırtixanê derine, daye zanin ku jê ra weha gotiye:

“Ew têhn e, tu kaniya Ferat i

Ew xeste, tu çeşmeya heyat i”.

Peyvıkên “xeste “û ” çeşme” yên ku dı malıka 2’yan da ci gırtıne, her du ji peyvıkên Farısi ne.

Ev her du malık bı Kurdiya xwerû weha ne:

“Ew ti ye, tu ji serçaviya çemê Ferat i

Ew nexweş e, tu ji kaniya ava heyat i”.

Pertewê Hekari ji dı helbesteka xwe da weha ci daye vê peyvıkê:

“Serçeşmeê heywan e we ya kaniya kewser
ya durceke yaqût e, mırari veşırandi?”

Ev her du malık ji bı Kurdiya xwerû weha ne:

“Gelo serçaviya ava heyatê ye yan kaniya kewserê ye
yan qutiya yaqût e, tê da mırari veşırandi ne?”