Ev pêşbendıka “lı”yê dı hın rewşan da bı awayê “lê” ji bı kar tê anin. Ew peyvık dı eslê xwe da “lı wê” yan “lı wi” ye; dı sazkırınê da hatiye kurtkırın û bûye “lê”. Awayê sazkırına wê û ciyê karanina wê weha ye:

Eger navê ciyek berê hatıbe gotın yan ew nav bı awayek kıfş be û bê zanin, hıngê bı pırani “ı” jı pêşbendıka “lı”yê dıkeve û “l”ya wê tenê dımine, şûnnava wi ciyi ji dıbe “ê” û bı wê “l”yê ve dızelıqe; bı wi awayi her du pêkve dıbın “lê” û ew “lê” wekiliya her duyan dıke, dı şûna her duyan da bı kar tê anin. Hıngê mexsed, “lı wê” yan “lı wi” ye.

Vi awayi dı peyveka pêşiyan a Kurdi da weha ci gırtiye: “Ew ci bışewıte ku xızmê mırov lê tunebe, ew gorıstan bışewıte ku mıriyê mırov lê tunebe” yani “lı wi” û “lı wê”, lı wi ciyi û lı wê gorıstanê.

*

Lê herçi paşbendıka “da”yê, tım dıgel pêşbendıka “dı”yê bı kar tê anin û her du pêkve mana “lı”yê dıdın, kar û fonqsiyona “lı”yê tinın ci. Bı peyveka di, pêşbendıka ku ihtiyaca wê bı paşbendıka “da”yê heye û tım dıgel wê bı kar tê anin, ew “dı” ye, ne “lı” ye. Disa bı peyveka di, ihtiyaca pêşbendıka “lı”yê bı paşbendıka “da”yê qet tune.

Jı aliyê kar û fonqsiyonê ve ji ferqa navbera “lı”yê û “dı .... da”yê ev e ku “lı” bı vê maneyê, tenê jıbo ciyan bı kar tê anin; jıbo deman û karan û tıştan qet bı kar nayê anin; lê “dı ..... da”, hem jıbo ciyan, hem ji jıbo deman û karan û tıştan bı kar tê anin. Mesela, kesek dıbêje “Dı bajarê Amedê da mınareyek heye ku lı ser çar stûnan e, jê ra Mınara Çarlıng tê gotın”. Ev tevok (cumle) bı “lı”yê ji tê sazkırın; mesela, tê gotın “Lı bajarê Amedê mınareyek heye ku lı ser çar stûnan e, jê ra Mınara Çarlıng tê gotın”.

Minaka deman ji weha: “Newroz dı 21’ê Adarê da tê pirozkırın”, “Dı meha Temûzê da germ pırr zêde dıbe” û wd. Wek ku diytar e, ev her du tevok ji bı “dı .... da”yê hatıne sazkırın. Lê belê ev bı “lı”yê nabe. Mesela, nabe bê gotın “Newroz lı 21’ê Adarê tê pirozkırın”, “Lı meha Temûzê germ pırr zêde dıbe” û wd. Lewra “lı” jıbo deman bı kar nayê anin.

Çend minakên tıştan ji weha: “Evina welêt tım dı dılê mın da ye”, “Ez’ê dı seminerê da beşdar bıbım”, “Mın ew xeber dı kovarek da xwend” û wd. Dı van tevokan da ji nabe bê gotın “Evina welêt tım lı dılê mın e”, “Ez’ê lı seminerê beşdar bıbım”, “Mın ew xeber lı kovarek xwend” û wd. Lewra “lı” jıbo tıştan ji bı kar nayê anin.

Wek ku jı van minakên diyarkıri ji pırr baş kıfş dıbe û tê zanin, qada karanina “dı ...... da”yê jı qada karanina “lı”yê fıretır e; lê belê “lı” bı hêza xwe bı qasê “dı ...... da”yê ye. Bı peyveka di, pêşbendıka “lı”yê bı vê maneyê, bı serê xwe bı qasê pêşbendıka “dı”yê û paşbendıka “da”yê xurt e, bı serê xwe mana wan her duyan dıde, wezifa wan her duyan dıbine.

Peyveka pêşiyan Kurdi heye, weha ye: “Hûr e, lê devê şûr e”. Ev peyva pêşiyan lı ser kesên wısa tê gotın ku bı telên xwe, bı laşên xwe hûr ın, lê karên hêja û gıranbuha dıkın, hunerên rûmetbılınd jı destên wan tên. Mırov dıkare vê peyva pêşiyan dı heqê vê “lı”yê da ji bı kar bine. Lewra ew ji hûr e, tenê du tip e; lê bı hêza xwe bı qasê “dı ...... da”yê xurt e.

“Dı .... da”yê dı edebiyata klasik û folklora Kurdi da ji gelek ci gırtiye. Mesela, mamostayê mezın Ehmedê Xaniyê nemır, dı beşê 5’an ê “Mem û Zin”ê da dema qala bındestiya Kurdan kıriye û jı ber wê yekê xemginiya xwe daye zanin, weha gotiye:

“Ez mame dı hikmeta Xwedê da

Kurmanc-ı dı dewleta dınê da

aya bı çı wechi mane mehrûm
bilcumle jıbo çı bûne mehkûm!”

Ev her çar malık bı Kurdiya xwerû weha ne:

“Ez şaş mame dı hikmeta Xwedê da

Kurd dı hebûn û dewleta dınê da

gelo çıma û jı ber çı mane bêpar
hemi jı ber çı bûne bındest û stûxwar!”

Wek ku diyar e, mamostayê mezın lı vır “dı .... da” bı kar aniye û gotiye “dı hikmeta Xwedê da”.

Xani dı serê beşeki “Nûbuhara Bıçûkan” da ji dı heqê xweşiya nûbuharê û gerê da weha gotiye:

“Dı fesla nûbuharê da dıgel dilber bıçin geştê
jı ew xweştır umır nabıt, lı mın ew hal qewi xweş tê”.

“Fesl” Erebi ye, yani saledem, mewsım. “Geşt” Kurdi ye, yani ger. Tıştê jı me ra pêwist ev e ku hozên lı vır ji “dı .... da” bı kar aniye û gotiye “dı fesla nûbuharê da”.